Sygnaliści pod ochroną. Jak układy zbiorowe pracy mogą wzmocnić prawa pracowników?

Czy układ zbiorowy pracy może stać się skutecznym narzędziem ochrony osób zgłaszających nieprawidłowości? Jaką rolę w systemie zgłaszania naruszeń powinny odgrywać związki zawodowe? Odpowiedzi na te pytania przynosi najnowsze opracowanie dr Marty Kozak-Maśnickiej z Uniwersytetu Warszawskiego, przygotowane w ramach projektu Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” „Rozwój zdolności NSZZ „Solidarność” dla aktywnego udziału w procesie monitorowania i stanowienia prawa”. Publikacja pokazuje, że odpowiednio skonstruowane układy zbiorowe pracy mogą stać się ważnym narzędziem wzmacniającym ochronę pracowników oraz budującym kulturę przejrzystości i odpowiedzialności w miejscu pracy.

Sygnaliści działają w interesie pracowników i pracodawców

Osoby zgłaszające naruszenia prawa, zagrożenia dla bezpieczeństwa czy inne nieprawidłowości odgrywają niezwykle istotną rolę w funkcjonowaniu współczesnych organizacji. Jak podkreśla autorka opracowania, właśnie dzięki sygnalistom wiele nadużyć zostaje wykrytych na wczesnym etapie, zanim doprowadzą one do poważnych strat finansowych, wypadków przy pracy czy utraty zaufania do pracodawcy. Jednocześnie badania pokazują, że w Polsce wciąż wiele osób obawia się zgłaszać nieprawidłowości z powodu lęku przed utratą pracy, działaniami odwetowymi lub wykluczeniem ze środowiska zawodowego. To właśnie brak poczucia bezpieczeństwa sprawia, że wiele naruszeń nigdy nie zostaje ujawnionych.

Nowe przepisy wymagają dalszych działań

Ustawa o ochronie sygnalistów, która weszła w życie we wrześniu 2024 roku, wdrożyła do polskiego porządku prawnego unijną dyrektywę dotyczącą ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa. Wprowadziła obowiązek tworzenia procedur zgłoszeń wewnętrznych u wielu pracodawców oraz zagwarantowała sygnalistom ochronę przed działaniami odwetowymi. Obejmuje ona między innymi zakaz represji wobec osób zgłaszających naruszenia, obowiązek zachowania poufności ich danych oraz możliwość dochodzenia odszkodowania w przypadku naruszenia przysługujących im praw.

Autorka opracowania zwraca jednak uwagę, że obowiązujące przepisy nie rozwiązują wszystkich problemów. Obecny zakres ustawy nie obejmuje wielu naruszeń prawa pracy czy przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, które z punktu widzenia pracowników mają często kluczowe znaczenie. W praktyce oznacza to, że część osób ujawniających nieprawidłowości nadal nie korzysta z pełnej ochrony prawnej.

Związki zawodowe mogą odegrać znacznie większą rolę

Jednym z najważniejszych wniosków płynących z opracowania jest wskazanie, że organizacje związkowe powinny aktywnie uczestniczyć w tworzeniu i funkcjonowaniu systemów zgłaszania nieprawidłowości. Ich rola nie powinna ograniczać się wyłącznie do konsultowania procedur przygotowanych przez pracodawcę. Związki zawodowe mogą stać się miejscem pierwszego kontaktu dla pracowników, którzy zastanawiają się nad dokonaniem zgłoszenia, udzielać im wsparcia oraz monitorować sposób funkcjonowania całego systemu. Dzięki temu wzrasta zaufanie pracowników do mechanizmów zgłaszania naruszeń, a pracodawca otrzymuje większą szansę na wykrycie problemów jeszcze zanim przerodzą się one w poważny kryzys.

Układy zbiorowe pracy mogą wyznaczać wyższe standardy

Szczególnie interesującą częścią publikacji są propozycje wykorzystania układów zbiorowych pracy do rozszerzenia ochrony sygnalistów. Zdaniem autorki przepisy ustawowe powinny być traktowane jako minimum, natomiast strony dialogu społecznego mogą wypracować rozwiązania zapewniające pracownikom znacznie wyższy poziom bezpieczeństwa. Układy zbiorowe mogą przewidywać większy udział organizacji związkowych w tworzeniu procedur zgłaszania nieprawidłowości, obowiązek regularnego przekazywania stronie społecznej zbiorczych informacji o funkcjonowaniu systemu czy okresową ocenę skuteczności przyjętych rozwiązań. Równie istotne jest rozszerzenie katalogu spraw objętych procedurami zgłoszeń o naruszenia prawa pracy oraz regulacji obowiązujących u pracodawcy.

Gotowe rozwiązania dla partnerów społecznych

Publikacja nie ogranicza się do analizy obowiązujących przepisów. Zawiera również modelowe propozycje zapisów, które mogą zostać wykorzystane podczas negocjowania układów zbiorowych pracy. Są to praktyczne rozwiązania dotyczące współpracy pomiędzy pracodawcą a organizacjami związkowymi, zasad monitorowania funkcjonowania procedur zgłoszeń czy dodatkowych mechanizmów chroniących osoby ujawniające nieprawidłowości. Dzięki temu opracowanie może stanowić cenne narzędzie dla działaczy związkowych uczestniczących w dialogu społecznym i rokowaniach zbiorowych.

Wiedza, która może przełożyć się na lepszą ochronę pracowników

Opracowanie dr Marty Kozak-Maśnickiej pokazuje, że skuteczna ochrona sygnalistów nie zależy wyłącznie od przepisów ustawowych. Równie ważne są rozwiązania wypracowane przez partnerów społecznych oraz aktywne zaangażowanie organizacji związkowych. To właśnie one mogą budować zaufanie pracowników do systemu zgłaszania nieprawidłowości i wpływać na tworzenie bezpieczniejszych, bardziej transparentnych miejsc pracy.

Publikacja została przygotowana w ramach projektu „Rozwój zdolności NSZZ „Solidarność” dla aktywnego udziału w procesie monitorowania i stanowienia prawa”, realizowanego przez Komisję Krajową NSZZ „Solidarność” i współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus. Stanowi wartościowe źródło wiedzy dla wszystkich działaczy związkowych, którzy chcą aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu nowoczesnych standardów ochrony pracowników.

https://www.solidarnosc.org.pl/opracowania-wycinkowe/

#FunduszeEU #FunduszeEuropejskie