Polska w Konkluzjach 2025 Europejskiego Komitetu Praw Społecznych: czas pracy, dyżury i rokowania zbiorowe

Europejski Komitet Praw Społecznych (ECSR) opublikował w 2025 r. konkluzje dotyczące wykonywania przez Polskę zobowiązań wynikających z Europejskiej Karty Społecznej (EKS) podstawowego instrumentu Rady Europy w zakresie praw socjalnych i pracowniczych.

Polska ratyfikowała Kartę z 1961 r. jedynie częściowo, natomiast do dziś nie ratyfikowała Zrewidowanej Europejskiej Karty Społecznej (ZEKS) z 1996 r., obejmującej szerszy katalog praw i nowocześniejsze standardy ochrony pracy. Warto przypomnieć, że NSZZ „Solidarność” od lat postuluje podjęcie działań na rzecz ratyfikacji ZEKS, wskazując na jej znaczenie dla wzmocnienia praw pracowniczych w Polsce. Wywiad z Członkiem Komisji Krajowej Andrzejem Kuchtą dotyczącym tej problematyki można przeczytać tutaj.

W najnowszym cyklu monitoringu Komitet ocenił sytuację Polski m.in. w zakresie czasu pracy, bezpieczeństwa pracy i rokowań zbiorowych, formułując wobec Polski szereg konkluzji o niezgodności z Kartą.

Czas pracy: dopuszczalne tygodnie pracy znacznie przekraczające 60 godzin

Jednym z głównych problemów wskazanych przez ECSR jest brak zgodności z art. 2§1 Karty, który gwarantuje pracownikom prawo do rozsądnego czasu pracy. Komitet zwrócił uwagę, że w polskim prawie dopuszczalne są wyjątkowo długie tygodnie pracy w wybranych sektorach i grupach zawodowych, m.in. w odniesieniu do:

pracowników ochrony i dozoru mienia,
członków zakładowych straży pożarnych i służb ratowniczych,
części pracowników ochrony zdrowia,
kadry zarządzającej działającej w imieniu pracodawcy.

W przypadku pracowników ochrony oraz służb ratowniczych możliwe jest przekroczenie 60 godzin tygodniowo aż do:

78 godzin tygodniowo w systemie podstawowym,
a nawet 96 godzin tygodniowo przy dopuszczeniu dobowego czasu pracy do 24 godzin.

Zdaniem Komitetu tak szerokie dopuszczenie nadzwyczajnie długiego czasu pracy nie jest ograniczone do sytuacji wyjątkowych i pozostaje niezgodne z wymaganiami Karty.

W tym kontekście nie można również pomijać wysokiej skali dualizacji polskiego rynku pracy. Znaczna część aktywnych zawodowo wykonuje pracę poza stosunkiem pracy w oparciu o umowy cywilnoprawne lub w formule samozatrudnienia, w tym samozatrudnienia ekonomicznie zależnego. W odniesieniu do tych grup brak jest w praktyce jakichkolwiek norm gwarantujących prawo do wypoczynku i ograniczenia czasu pracy, co dodatkowo osłabia realną skuteczność standardów ochrony pracy.

Dyżury domowe traktowane jako odpoczynek

Komitet podtrzymał również swoje stanowisko w sprawie dyżurów. W ocenie ECSR polskie przepisy nie zapewniają zgodności z Kartą, ponieważ bierne okresy dyżuru pełnionego w domu, gdy nie dochodzi do faktycznego wykonywania pracy, są traktowane jako czas odpoczynku. W praktyce oznacza to, że pracownik pozostaje w gotowości do podjęcia pracy, ale nie otrzymuje z tego tytułu odpowiedniej rekompensaty.

Komitet podkreślił, że dyżur domowy, zwłaszcza wymagający natychmiastowej reakcji, ogranicza realną swobodę dysponowania czasem i nie powinien być automatycznie uznawany za odpoczynek. Warto dodać, że polska regulacja dyżuru zawarta w Kodeksie pracy budzi także wątpliwości z perspektywy prawa Unii Europejskiej, w szczególności w świetle dyrektywy 2003/88/WE dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy, która ustanawia minimalne standardy odpoczynku i czasu pracy w państwach członkowskich.

Rokowania zbiorowe: niski poziom objęcia pracowników układami

Negatywna ocena ECSR dotyczy także art. 6§2 Karty, czyli prawa do rokowań zbiorowych. Komitet wskazał, że Polska nie prowadzi wystarczająco skutecznej polityki wspierania układów zbiorowych pracy, a system rokowań pozostaje silnie zdecentralizowany i słabo rozwinięty.

ECSR odwołał się do danych, zgodnie z którymi Polska ma jeden z najniższych wskaźników objęcia pracowników rokowaniami zbiorowymi w Unii Europejskiej na poziomie około 15%.

Układy sektorowe występują w Polsce sporadycznie, a mechanizmy ich rozszerzania mają w praktyce marginalne znaczenie, co dodatkowo osłabia zbiorową regulację warunków zatrudnienia. Warto podkreślić, że konieczność aktywnego promowania rokowań zbiorowych wynika nie tylko z zobowiązań przyjętych w ramach Europejskiej Karty Społecznej, lecz także z prawa Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 4 dyrektywy (UE) 2022/2041 w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej, państwa członkowskie powinny podejmować działania na rzecz zwiększania zasięgu rokowań zbiorowych, a w przypadku niskiego poziomu objęcia pracowników układami przyjąć odpowiednie ramy i plan działań wspierających negocjacje zbiorowe.

Wnioski

Konkluzje 2025 Europejskiego Komitetu Praw Społecznych pokazują, że w kluczowych obszarach prawa pracy takich jak czas pracy, dyżury oraz promocja rokowań zbiorowych Polska nie realizuje w pełni standardów wynikających z Europejskiej Karty Społecznej. Dokument ECSR stanowi ważny punkt odniesienia dla dalszej debaty o kierunkach rozwoju ochrony praw pracowniczych w Polsce, w tym o znaczeniu ratyfikacji ZEKS oraz wzmacniania systemu rokowań zbiorowych.