Raport KE: Z polską płacą minimalną jest relatywnie dobrze, z układami zbiorowymi – wręcz przeciwnie

Komisja Europejska opublikowała pierwsze po przyjęciu dyrektywy (UE) 2022/2041 o adekwatnej płacy minimalnej, sprawozdanie porównawcze państw członkowskich dotyczące ochrony płacy minimalnej oraz planów działania na rzecz promowania rokowań zbiorowych.

W odniesieniu do planów działania, są one wymagane od państw, w których układy i porozumienia zbiorowe obejmują mniej niż 80% pracowników. Obowiązek ten dotyczy 18 państw UE. Dyrektywa unijna wymaga określenia harmonogramu i konkretnych środków dotyczących działania na rzecz zwiększania zasięgu rokowań zbiorowych, ale pozostawia państwom dużą swobodę w ich doborze. Istotnym elementem jest udział partnerów społecznych zarówno przy tworzeniu, jak i realizacji planów.

 Do 15 czerwca 2026 r. Komisja otrzymała plany z 12 państw, w tym Polski. Obejmują one przede wszystkim wzmacnianie zdolności organizacji związkowych i pracodawców, zmiany legislacyjne, promocję rokowań zbiorowych, poprawę systemu informacji i monitorowania, zachęty do zawierania układów oraz usprawnianie mechanizmów egzekwowania prawa i rozwiązywania sporów. Komisja podkreśla, że szczególnie istotne dla zwiększania zasięgu rokowań są poziom uzwiązkowienia i organizacji pracodawców oraz rozwój rokowań wielozakładowych i sektorowych.

Polska znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji pod względem zasięgu rokowań zbiorowych. W 2023 r. układami zbiorowymi objętych było jedynie 11,6% pracowników, co było najniższym wynikiem spośród państw wskazanych w raporcie. Wskaźnik ten dodatkowo ma tendencję spadkową: z 12,1% w 2021 r. do 11,7% w 2022 r. i 11,6% w 2023 r. Polska jest więc zdecydowanie poniżej unijnego progu 80%, uruchamiającego obowiązek przygotowania planu działania.

W oddzielnej części raport odnotowuje pozytywnie wzrost polskiej płacy minimalnej. W latach 2021–2023 wzrosła ona nominalnie o ponad 20%, a w samym 2023 r. jej realna wartość zwiększyła się o około 6,2%. W 2023 r. polska płaca minimalna osiągnęła również poziom odpowiadający co najmniej 60% mediany wynagrodzeń, co plasowało Polskę wśród sześciu państw spełniających ten orientacyjny poziom adekwatności wynikający z dyrektywy.

– Raport pokazuje pewien drastyczny kontrast: Polska osiągnęła relatywnie wysoki poziom ustawowej płacy minimalnej, lecz równocześnie ma najniższy w UE zasięg rokowań zbiorowych spośród analizowanych państw –mówi Barbara Surdykowska, ekspertka KK NSZZ „Solidarność”. -Głównym wyzwaniem polskiego planu jest więc odbudowanie instytucjonalnych podstaw dialogu społecznego i znaczące zwiększenie liczby pracowników objętych układami zbiorowymi. Tutaj oczekujemy na efektywną współpracę z władzą publiczną i otrząśnięcie się z bierności reprezentacji pracodawców w RDS. W ocenie Zespołu stworzonego na potrzeby monitorowania procesu wdrażania dyrektywy, potrzebne są także działania wewnętrzne w NSZZ Solidarność, na co wskazujemy w naszym raporcie śródokresowym -dodaje ekspertka.

Polski plan ma być realizowany do 2030 r. i został przygotowany po konsultacjach z partnerami społecznymi w Radzie Dialogu Społecznego. Przewiduje cztery główne grupy działań. Pierwsza dotyczy wzmacniania potencjału partnerów społecznych poprzez szkolenia z zakresu rokowań zbiorowych, analizę możliwości wykorzystania środków UE oraz tworzenie lokalnych centrów dialogu społecznego, materiałów i wzorów dokumentów ułatwiających zawieranie układów.  Drugi kierunek to zmiany prawne. Przyjęta została całkowicie nowa ustawa o układach zbiorowych pracy, zapowiedziano także przegląd istniejących regulacji w celu wskazania dalszych reform wspierających rokowania. W raporcie wymieniono także możliwość wprowadzenia cyklicznego mechanizmu rokowań zbiorowych. Nowe przepisy przewidują ponadto obowiązkową elektroniczną rejestrację wszystkich porozumień zbiorowych.  Trzeci obszar obejmuje promocję korzyści wynikających z rokowań zbiorowych. Planowane są spotkania informacyjne i promocyjne z zainteresowanymi podmiotami oraz programy edukacyjne w szkołach i na uczelniach.  Czwarty element stanowią zachęty ekonomiczne i instytucjonalne. Dotyczy to m.in. dyskusji z partnerami społecznymi nt. preferencji dla przedsiębiorstw posiadających układy zbiorowe, w tym  możliwości wykorzystania kryteriów związanych z rokowaniami zbiorowymi w zamówieniach publicznych, dostępie do funduszy szkoleniowych, ulgach podatkowych.

Ważnym elementem planu jest również monitorowanie realizacji działań z udziałem partnerów społecznych. Rząd polski zapowiedział okresowe oceny z udziałem różnych organów publicznych i partnerów społecznych, co Komisja uznała za dobrą praktykę zwiększającą odpowiedzialność i możliwość dostosowywania działań.

Mimo pozytywnej oceny Komisji, ważne są rzeczywiste działania. Dlatego niepokoić powinno to, że dotychczas –ponad 7 miesięcy od przyjęcia planu, w Zespole Prawa Pracy RDS oraz Zespole Rozwoju  Dialogu RDS wciąż nie podjęto dyskusji nad konkretnymi rozwiązaniami w jego ramach.

sa