Wnioski 2025 Europejska Karta Społeczna: nadmierny czas pracy i ograniczenia prawa do strajku wciąż powszechne w Europie

Europejska Karta Społeczna (EKS) jest jednym z najważniejszych dokumentów Rady Europy w obszarze praw socjalnych i pracowniczych. Uzupełnia ona Europejską Konwencję Praw Człowieka, ustanawiając standardy dotyczące m.in. czasu pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy, godziwego wynagrodzenia, wolności związkowej, rokowań zbiorowych oraz prawa do strajku.

Polska jest stroną EKS, ale ratyfikowała ją jedynie częściowo. Równolegle istnieje Zrewidowana Europejska Karta Społeczna (ZEKS) z 1996 r., obejmująca szerszy katalog praw i nowocześniejsze standardy, której Polska jak dotąd nie ratyfikowała. Warto przypomnieć, że NSZZ „Solidarność” od lat postuluje podjęcie prac zmierzających do ratyfikacji ZEKS oraz Protokołu o Skardze Zbiorowej przez Polskę, traktując ją jako istotny element wzmocnienia ochrony praw pracowniczych. Wywiad z Zastępcą Przewodniczącego KK NSZZ Solidarność Maciejem Kłosińskim na ten temat można przeczytać tutaj. Informacje dotyczące Karty i Protokołu o Skardze Zbiorowej znajdują się na stronie www Solidarność.

System Rady Europy oparty na Karcie i nadzorze Europejskiego Komitetu Praw Społecznych pozostaje odrębnym, często niedostatecznie wykorzystywanym filarem europejskiej ochrony socjalnej. Co więcej, w wielu obszarach pojawiają się napięcia pomiędzy standardami Karty a prawem Unii Europejskiej zwłaszcza tam, gdzie unijne swobody gospodarcze i zasady rynku wewnętrznego konkurują z ochroną praw zbiorowych i socjalnych.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają najnowsze Wnioski 2025 Europejskiego Komitetu Praw Społecznych (ECSR), które pokazują, że w wielu państwach europejskich także należących do UE podstawowe prawa pracownicze pozostają pod silną presją. Komitet przyjął w 2025 r. łącznie 213 konkluzji, z czego aż 171 wskazuje na niezgodność z Kartą Społeczną. Oznacza to, że większość państw nadal nie spełnia standardów dotyczących podstawowych warunków pracy i ochrony socjalnej.

Nadmierny czas pracy nadal przekracza dopuszczalne granice

Jednym z najczęstszych problemów wskazywanych przez Komitet jest dopuszczanie nadmiernie długiego czasu pracy. ECSR podkreśla, że tydzień pracy przekraczający 60 godzin jest co do zasady nierozsądny i stanowi zagrożenie dla zdrowia pracowników.

Mimo to w wielu państwach europejskich przepisy pozwalają na tak długie tygodnie pracy w określonych sektorach. Komitet stwierdził brak zgodności m.in. w:

• Andorze, Gruzji, Niemczech, na Węgrzech, Malcie,
• Polsce, Serbii, Słowacji i Turcji,

gdzie w niektórych zawodach dopuszczalne są tygodnie pracy przekraczające 60 godzin.

Komitet zwrócił również uwagę na problem dyżurów „pod telefonem”. W wielu państwach okresy biernej gotowości są traktowane jako odpoczynek, mimo że pracownik pozostaje w stałej dyspozycji pracodawcy. ECSR uznaje takie podejście za naruszenie prawa do rozsądnego czasu pracy.

Prawo do strajku: zbyt szerokie zakazy i „blankietowe” ograniczenia

Drugim kluczowym obszarem krytyki były ograniczenia prawa do strajku. Komitet przypomniał, że prawo do strajku jest nierozerwalnie związane z prawem do rokowań zbiorowych i nie może być sprowadzane do czysto symbolicznej gwarancji.

ECSR uznał, że w wielu państwach stosuje się nieproporcjonalne, „blankietowe” zakazy obejmujące zbyt szeroko definiowane „usługi niezbędne”.

Przykładowo:

• całkowity zakaz strajku policji występuje m.in. w Azerbejdżanie, na Węgrzech, w Gruzji, na Łotwie, Litwie, Malcie, w Rumunii i w Wielkiej Brytanii;
• zakazy obejmują także pracowników służby więziennej (Gruzja, Łotwa, Wielka Brytania),
• kontrolerów ruchu lotniczego (Mołdawia, Słowacja),
• pracowników ochrony zdrowia (Serbia i Litwa),
• a nawet sektor energetyczny (Armenia, Azerbejdżan, Mołdawia).

Komitet podkreśla, że restrykcje mogą być dopuszczalne jedynie w bardzo wąskich przypadkach (np. zagrożenie życia lub bezpieczeństwa), a nie ze względów ekonomicznych czy organizacyjnych.

Co istotne, w cyklu monitoringu 2025 wszystkie państwa objęte oceną zostały uznane za niezgodne z Kartą w zakresie art. 6§4, co pokazuje skalę problemu w Europie.

Wnioski: standardy istnieją, ale praktyka państw odbiega od zobowiązań

Wnioski 2025 pokazują wyraźnie, że europejskie standardy ochrony pracy pozostają w wielu krajach niewdrożone w sposób rzeczywisty. Nadmierne godziny pracy oraz ograniczanie prawa do strajku -zwłaszcza w sektorze publicznym- należą do najpoważniejszych problemów wskazywanych przez Europejski Komitet Praw Społecznych.

bs