Psychospołeczne zagrożenia w pracy w świetle prawa – wyzwania i kierunki zmian

W polskim systemie prawnym nie istnieje obecnie jedna kompleksowa regulacja, która wprost odnosiłaby się do problemu stresu w pracy i psychospołecznych czynników ryzyka. Nie oznacza to jednak, że zagadnienie to pozostaje poza obszarem obowiązków pracodawcy. Przeciwnie – ochrona zdrowia i życia pracowników, w tym także zdrowia psychicznego, wynika z podstawowych zasad prawa pracy oraz przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Dla NSZZ Solidarność jest to istotny obszar działań, wymagający dalszego doprecyzowania i wzmocnienia regulacji.

Podstawę systemu prawnego stanowią przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które gwarantują każdemu prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prawo do ochrony zdrowia. Zasady te rozwijane są w ustawach oraz w aktach prawa międzynarodowego i unijnego, które mają istotny wpływ na kształt polskiego prawa pracy. W szczególności znaczącą rolę odgrywają regulacje tworzone przez Międzynarodową Organizację Pracy oraz przepisy wynikające z członkostwa Polski w Unii Europejskiej.

Międzynarodowa Organizacja Pracy już od początku swojego istnienia podkreśla konieczność ochrony pracowników przed zagrożeniami zdrowotnymi związanymi z pracą, w tym także tymi o charakterze psychicznym. W swoich dokumentach wskazuje na potrzebę dostosowania organizacji pracy, czasu pracy oraz warunków wykonywania obowiązków do możliwości fizycznych i psychicznych pracowników. Choć nie wszystkie kluczowe konwencje dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy zostały przez Polskę ratyfikowane, wyznaczają one kierunek zmian i stanowią istotny punkt odniesienia dla krajowego ustawodawstwa.

Równie istotny wpływ na regulacje dotyczące psychospołecznych warunków pracy ma prawo Unii Europejskiej. Już Karta praw podstawowych UE gwarantuje pracownikom prawo do warunków pracy szanujących ich zdrowie, bezpieczeństwo i godność. Szczególne znaczenie ma Dyrektywa 89/391/EWG, tzw. dyrektywa ramowa, która nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników we wszystkich aspektach związanych z pracą. Obowiązek ten obejmuje także przeciwdziałanie stresowi zawodowemu, jeśli stanowi on zagrożenie dla zdrowia.

Na poziomie europejskim dostrzeżono również znaczenie dialogu społecznego w przeciwdziałaniu zagrożeniom psychospołecznym. Efektem tego było zawarcie w 2004 r. europejskiego porozumienia ramowego dotyczącego stresu związanego z pracą, które podkreśla odpowiedzialność pracodawców za identyfikowanie i ograniczanie tego zjawiska. W Polsce działania w tym zakresie były rozwijane m.in. z inicjatywy NSZZ Solidarność, czego efektem było wypracowanie rekomendacji i dobrych praktyk dotyczących przeciwdziałania stresowi w miejscu pracy.

Na gruncie prawa krajowego kluczowe znaczenie ma Kodeks pracy. Choć nie zawiera on wprost przepisów dotyczących stresu, nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz odpowiedzialność za stan BHP w zakładzie pracy. Oznacza to konieczność uwzględniania także zagrożeń psychospołecznych przy ocenie ryzyka zawodowego oraz podejmowania działań profilaktycznych. Pracodawca ma obowiązek informowania pracowników o zagrożeniach oraz sposobach ich ograniczania, co obejmuje również ryzyko związane ze stresem.

Istotnym elementem systemu ochrony pracowników są także przepisy dotyczące przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji, które należą do najpoważniejszych przejawów zagrożeń psychospołecznych w miejscu pracy. Długotrwałe nękanie, zastraszanie czy nierówne traktowanie mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych i zawodowych, a pracodawca ponosi odpowiedzialność za ich występowanie. W praktyce jednak katalog stresorów jest znacznie szerszy i obejmuje również takie zjawiska jak przeciążenie pracą, brak kontroli nad jej wykonywaniem, niejasność ról czy zachwianie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym.

Doświadczenia ostatnich lat, w tym okres pandemii COVID-19, uwidoczniły skalę problemu i znaczenie nowych form pracy, takich jak praca zdalna. Wprowadzane zmiany legislacyjne zaczynają uwzględniać również uwarunkowania psychospołeczne, co znajduje odzwierciedlenie m.in. w obowiązku oceny wpływu pracy zdalnej na zdrowie psychiczne pracownika. Jednocześnie na poziomie Unii Europejskiej coraz wyraźniej podkreśla się potrzebę systemowego podejścia do ochrony zdrowia psychicznego w miejscu pracy.

Ważnym uzupełnieniem powszechnie obowiązujących przepisów są autonomiczne źródła prawa pracy, takie jak układy zbiorowe i porozumienia zawierane między pracodawcami a organizacjami związkowymi. To właśnie w nich możliwe jest wprowadzanie konkretnych rozwiązań dostosowanych do specyfiki danego zakładu pracy, obejmujących m.in. procedury przeciwdziałania stresowi, poprawę komunikacji, wsparcie pracowników czy działania na rzecz równowagi między życiem zawodowym a prywatnym.

Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy stanowią dziś jedno z największych wyzwań dla systemu prawa pracy. Brak jednej, kompleksowej regulacji w tym zakresie nie zwalnia pracodawców z odpowiedzialności, ale jednocześnie pokazuje potrzebę dalszego rozwoju przepisów. Jest to także przestrzeń dla aktywnego działania partnerów społecznych, w tym związków zawodowych, które mogą odgrywać kluczową rolę w tworzeniu bezpiecznego i przyjaznego środowiska pracy.

msz

Artykuł powstał w ramach projektu „Chcesz wpływać na poprawę warunków pracy? Podnieś swoje kompetencje!” w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 (FERS) współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus.

#FunduszeUE