Do odnowy Związku nie wystarczą zmiany w statucie

Jak sprawić, aby związki zawodowe były silne nie tylko dzisiaj, ale również za dziesięć czy dwadzieścia lat? W jaki sposób odpowiadać na zmieniający się rynek pracy, nowe formy zatrudnienia oraz oczekiwania młodych pracowników? Jak rozwijać organizację, nie tracąc przy tym jej tożsamości i wartości?

To właśnie wokół tych pytań koncentrowały się warsztaty ETUC Trade Union Renewal Academy, które odbyły się w Pradze w dniach 30 czerwca – 2 lipca. W spotkaniu prowadzonym przez sekretarz konfederalną Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych (ETUC) Teę Jarc uczestniczyli przedstawiciele central związkowych z wielu krajów Europy. Program warsztatów został poświęcony strategiom odnowy ruchu związkowego, budowaniu siły organizacyjnej, rozwojowi członkostwa oraz przygotowaniu związków zawodowych do wyzwań przyszłości.

Już pierwszy dzień pokazał, że nie będzie to konferencja oparta na prezentowaniu gotowych recept. Zamiast prostych odpowiedzi uczestnicy wspólnie diagnozowali wyzwania stojące przed współczesnymi związkami zawodowymi, analizowali doświadczenia swoich organizacji oraz zastanawiali się, jakie zmiany są niezbędne, aby związki skutecznie reprezentowały pracowników także w kolejnych dekadach. Ważnym elementem programu były warsztaty poświęcone organizowaniu nowych członków, komunikacji, transformacji organizacyjnej oraz sesja „Letting Go – Theory of Change”, podczas której uczestnicy dyskutowali, z czego organizacje powinny umieć zrezygnować, aby móc się rozwijać.

Drugi dzień poświęcono refleksji nad przyszłością świata pracy oraz budowaniu strategii odnowy poszczególnych organizacji. Szczególnie interesujące było spojrzenie na zmianę nie jako zagrożenie, ale jako naturalny element rozwoju organizacji. Dyskusje nie dotyczyły wyłącznie liczby członków czy metod prowadzenia kampanii organizacyjnych. Równie dużo uwagi poświęcono kulturze organizacyjnej, przywództwu oraz zdolności związków zawodowych do uczenia się na własnych doświadczeniach.

Pracując w poszczególnych zespołach można było zauważyć, że niezależnie od kraju podobne problemy pojawiają się niemal wszędzie. Starzenie się struktur, trudności z pozyskiwaniem młodych członków, koncentracja wiedzy w rękach niewielkiej grupy doświadczonych działaczy czy trudności w przekazywaniu odpowiedzialności kolejnym pokoleniom nie są wyłącznie wyzwaniem pojedynczych organizacji. Są zjawiskiem, z którym mierzy się dziś europejski ruch związkowy.

Jednym z najciekawszych wątków warsztatów była dyskusja nad zjawiskiem, które roboczo określono mianem „tyranii status quo”. Nie był to zarzut wobec konkretnych osób ani konkretnych organizacji, a raczej opis mechanizmu, który może pojawić się w każdej dużej instytucji. Organizacje nie tracą skuteczności z dnia na dzień. Znacznie częściej dochodzi do stopniowego utrwalania rozwiązań, które kiedyś przynosiły sukces, lecz z biegiem czasu przestają odpowiadać na nowe wyzwania. Coraz rzadziej pojawiają się nowe pomysły, maleje gotowość do eksperymentowania, a organizacja koncentruje się bardziej na utrzymaniu istniejących struktur niż na własnym rozwoju.

Podczas analizy tego wyzwania uczestnicy doszli do wniosku, że odpowiedzią na takie zagrożenia nie jest rewolucja ani negowanie dotychczasowego dorobku. Najskuteczniejsze zmiany mają charakter ewolucyjny. Rozpoczynają się od wspólnej wizji rozwoju, budowania kultury otwartej dyskusji, profesjonalnego zarządzania wiedzą, wzmacniania współpracy pomiędzy strukturami oraz świadomego przygotowywania kolejnych pokoleń liderów. Dużo miejsca poświęcono również profesjonalizacji funkcji organizacyjnej, ponieważ organizowanie nowych członków nie powinno być wyłącznie efektem indywidualnego zaangażowania pojedynczych działaczy, lecz elementem długofalowej strategii całej organizacji.

Co ciekawe, podczas dyskusji wielokrotnie podkreślano, że odnowa związku zawodowego nie zaczyna się od zmiany statutu ani od wymiany kadr. Zaczyna się od zmiany sposobu myślenia o organizacji. Związek zawodowy powinien być organizacją uczącą się – taką, która potrafi analizować własne doświadczenia, wyciągać z nich wnioski i wykorzystywać je do dalszego rozwoju. Organizacja ucząca się nie traktuje krytyki jako zagrożenia dla autorytetu kierownictwa, lecz jako źródło informacji pozwalające podejmować lepsze decyzje. Potrafi zatrzymywać wiedzę, dzielić się dobrymi praktykami i przygotowywać nowych liderów zanim pojawi się potrzeba zmiany pokoleniowej.

Takie podejście dobrze wpisywało się w cały program Akademii. Obok warsztatów i pracy nad strategiami odnowy organizacji uczestnicy mieli możliwość wymiany doświadczeń z przedstawicielami innych central związkowych oraz zaplanowania dalszej współpracy w ramach projektów pilotażowych i wizyt studyjnych. Organizatorzy nie proponowali jednego uniwersalnego modelu działania. Zachęcali natomiast do budowania własnych strategii odnowy, dostosowanych do sytuacji poszczególnych organizacji, sektorów i krajów.

Warsztaty w Pradze nie przyniosły prostych recept. Przyniosły natomiast coś bardziej cenniejszego – przekonanie, że odnowa związku zawodowego nie zaczyna się od zmiany przepisów, lecz od gotowości do zadawania pytań o własny sposób działania. Organizacja, która potrafi się uczyć, zwiększa swoją zdolność do reprezentowania pracowników nie tylko dziś, ale również w przyszłości. Być może właśnie to powinno być najważniejszą lekcją wyniesioną z Pragi.

pp