Przejdź do treści Wyszukiwarka

Stres w pracy to nie prywatny problem pracownika. Odpowiedzialność ponosi także pracodawca

  • czwartek, 12 Listopada 2026
  • Informacje o projektach
  • Autor: Admin

fot. materiały własne


Stres jest nieodłącznym elementem współczesnego życia zawodowego. Nadmiar obowiązków, presja czasu, konflikty i brak wsparcia mogą prowadzić do przewlekłego przeciążenia, wypalenia zawodowego i poważnych problemów zdrowotnych. Nie wystarczy jednak oczekiwać, że pracownik sam nauczy się radzić sobie ze stresem. Kluczowe znaczenie ma również odpowiednia organizacja pracy, przeciwdziałanie mobbingowi i tworzenie bezpiecznego środowiska zawodowego. O tym, jak chronić zdrowie psychiczne pracowników i jaką rolę mogą odegrać w tym związki zawodowe, rozmawiamy z Kają Staszewską, psychologiem, seksuologiem i specjalistką w zakresie psychologii pracy i organizacji, asystentem naukowym w Instytucie Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera w Łodzi.

Kiedy stres w pracy staje się zagrożeniem dla zdrowia? Co sprawia, że przewlekłe obciążenie prowadzi do wypalenia zawodowego?

Przede wszystkim musimy pamiętać, że stres jest naturalną reakcją adaptacyjną organizmu. Jest to mechanizm, który pomagał nam przetrwać, ponieważ umożliwiał reagowanie na zagrożenia i mobilizował organizm do działania. Oczywiście zmienił się charakter stresorów, czyli czynników wywołujących stres. Kiedyś człowiek musiał mierzyć się między innymi z bezpośrednimi zagrożeniami dla życia i bezpieczeństwa, natomiast współcześnie wiele sytuacji stresowych ma charakter psychospołeczny. Są one związane między innymi z pracą, presją czasu, nadmiarem obowiązków czy relacjami interpersonalnymi. Sam podstawowy mechanizm reakcji stresowej pozostał jednak bardzo podobny. Co ważne, stres nie zawsze jest czymś negatywnym. Jest nam również potrzebny, ponieważ mobilizuje do działania, pomaga podejmować wyzwania i osiągać cele. Mówimy wówczas o tzw. eustresie, czyli stresie pozytywnym. Z drugiej strony mamy dystres, czyli stres negatywny, który może niekorzystnie wpływać na nasze funkcjonowanie i zdrowie.

Kiedy zatem stres nam pomaga, a kiedy zaczyna szkodzić? Zależy to przede wszystkim od jego intensywności, czasu trwania oraz naszych indywidualnych możliwości poradzenia sobie z daną sytuacją. Ta sama sytuacja dla jednej osoby może być mobilizującym wyzwaniem, a dla innej źródłem silnego napięcia. Wpływają na to między innymi nasze zdolności adaptacyjne, cechy osobowości, wcześniejsze doświadczenia, aktualna sytuacja życiowa czy stan zdrowia. Nie ma więc jednej, uniwersalnej granicy stresu, która byłaby taka sama dla wszystkich.

Sygnałem alarmowym jest moment, w którym zaczynamy odczuwać, że stres negatywnie wpływa na nasze samopoczucie i codzienne funkcjonowanie. Kiedy po pracy nie potrafimy się zregenerować, zmęczenie nie ustępuje mimo odpoczynku, pojawiają się problemy ze snem, spadek nastroju, drażliwość czy trudności z koncentracją. Może to oznaczać, że nasze dotychczasowe sposoby radzenia sobie ze stresem przestają być wystarczające. Jeżeli taki stan utrzymuje się przez dłuższy czas, a wymagania zawodowe stale przewyższają nasze możliwości regeneracji i dostępne zasoby, może prowadzić do wypalenia zawodowego. Według Światowej Organizacji Zdrowia charakteryzuje się ono trzema wymiarami: wyczerpaniem, narastającym dystansem psychicznym do pracy oraz obniżonym poczuciem skuteczności zawodowej.

Warto jednak podkreślić, że indywidualne różnice w reagowaniu na stres nie oznaczają, że odpowiedzialność za jego konsekwencje spoczywa wyłącznie na pracowniku. Nawet osoba o dużych zdolnościach adaptacyjnych może doświadczyć przeciążenia, jeśli przez długi czas funkcjonuje w niesprzyjających warunkach pracy. Dlatego tak ważne jest, aby nie ignorować pierwszych sygnałów ostrzegawczych i reagować, zanim pojawią się poważniejsze konsekwencje zdrowotne.

Badania, które przedstawiła Pani w trakcie konferencji wskazują, że największym źródłem stresu są m.in. nadmiar obowiązków, zależność jakości pracy od innych osób i konflikt między pracą a życiem prywatnym. Na ile za te problemy odpowiada sposób zarządzania i organizacji pracy przez pracodawcę?

W mojej ocenie sposób zarządzania i organizacji pracy odgrywa tutaj bardzo istotną rolę. Oczywiście, jak już wspomniałam, każdy z nas inaczej reaguje na stres, jednak nie możemy sprowadzać problemu wyłącznie do indywidualnej odporności psychicznej pracowników. Wiele czynników stresogennych wynika bezpośrednio z tego, jak praca jest zorganizowana i jakie wymagania stawia się zatrudnionym. Jeżeli pracownik ma zbyt wiele obowiązków, pracuje pod ciągłą presją czasu, otrzymuje sprzeczne polecenia albo odpowiada za efekty, na które nie ma pełnego wpływu, to trudno oczekiwać, że nawet bardzo dobre umiejętności radzenia sobie ze stresem całkowicie wyeliminują problem. Szczególnie istotna jest tutaj zależność jakości wykonywanej pracy od innych osób. Sama współpraca jest naturalnym elementem funkcjonowania organizacji, ale źródłem stresu staje się wtedy, gdy pracownik ponosi odpowiedzialność za wynik, mimo że nie ma wpływu na terminowość czy jakość działań innych osób. Może to prowadzić do frustracji, poczucia braku kontroli i narastającego napięcia. Podobnie jest z konfliktem między pracą a życiem prywatnym. Nadgodziny, nieprzewidywalne harmonogramy czy oczekiwanie stałej dyspozycyjności ograniczają możliwości odpoczynku i regeneracji, a tym samym zwiększają ryzyko przewlekłego przeciążenia. Dlatego odpowiedzialność pracodawcy nie powinna ograniczać się jedynie do reagowania na skutki stresu. Kluczowe jest rozpoznawanie i ograniczanie jego źródeł, między innymi poprzez realistyczny podział obowiązków, odpowiednią organizację procesów, jasne określenie odpowiedzialności oraz zapewnienie pracownikom możliwości odpoczynku. To właśnie działania na poziomie organizacji pracy mogą realnie zmniejszać ryzyko przewlekłego stresu zawodowego.

Jak rozpoznać pierwsze objawy wypalenia zawodowego? Na co pracownik i jego otoczenie powinni zwrócić uwagę?

Pierwsze objawy wypalenia zawodowego często rozwijają się stopniowo i początkowo mogą być trudne do rozpoznania. Zwykle zaczyna się od narastającego zmęczenia, które nie ustępuje mimo odpoczynku, spadku energii i coraz większej niechęci do wykonywania obowiązków zawodowych. Pracownik może zauważyć, że zadania, które wcześniej nie sprawiały mu trudności, zaczynają wymagać znacznie większego wysiłku. Charakterystycznym sygnałem jest również zmiana naszego nastawienia do pracy. Osoba, która wcześniej była zaangażowana i zmotywowana, zaczyna odczuwać dystans, obojętność, a niekiedy nawet cynizm czy negatywne nastawienie do pracy i osób, z którymi ma kontakt zawodowy. Mogą to być współpracownicy, przełożeni, klienci czy pacjenci, w zależności od charakteru wykonywanego zawodu. Może pojawić się także poczucie obniżonej skuteczności zawodowej, frustracja i przekonanie, że mimo podejmowanego wysiłku nie osiągamy oczekiwanych rezultatów. Warto zwracać uwagę również na objawy towarzyszące przewlekłemu stresowi, takie jak problemy ze snem, drażliwość, trudności z koncentracją, bóle głowy czy napięcie mięśniowe. Nie są one charakterystyczne wyłącznie dla wypalenia zawodowego, ale mogą świadczyć o narastającym przeciążeniu organizmu. Często to właśnie otoczenie jako pierwsze zauważa niepokojące zmiany. Pracownik może stać się bardziej wycofany, drażliwy, unikać kontaktów z innymi, częściej popełniać błędy lub tracić dotychczasowe zaangażowanie. Ważne jednak, aby takich zachowań nie interpretować automatycznie jako lenistwa czy braku motywacji, ponieważ mogą być sygnałem przeciążenia.

Chciałabym podkreślić, że nie powinniśmy czekać, aż objawy staną się bardzo nasilone. Jeżeli utrzymują się przez dłuższy czas, wpływają na nasze codzienne funkcjonowanie i nie ustępują mimo odpoczynku, warto poszukać profesjonalnego wsparcia, a jednocześnie zastanowić się, jakie czynniki w środowisku pracy mogą odpowiadać za przeciążenie. Warto również pamiętać, że podobne objawy mogą towarzyszyć innym problemom zdrowotnym, dlatego konsultacja ze specjalistą może pomóc lepiej zrozumieć ich przyczyny i dobrać odpowiednie formy wsparcia.

Jak konflikty, brak wsparcia przełożonych i mobbing wpływają na zdrowie psychiczne pracowników? Jakie konsekwencje mogą mieć dla całego zespołu?

Mówimy tutaj o zagrożeniach psychospołecznych związanych z relacjami międzyludzkimi w miejscu pracy. Konflikty są naturalnym elementem funkcjonowania zespołów, jednak, gdy stają się długotrwałe, nasilają się lub pozostają nierozwiązane, mogą stanowić istotne źródło stresu. Wpływają nie tylko na samopoczucie osób bezpośrednio w nie zaangażowanych, ale również na funkcjonowanie całego zespołu. Prowadzą do pogorszenia komunikacji, spadku wzajemnego zaufania i narastania napięcia, co może utrudniać współpracę i negatywnie wpływać na jakość wykonywanej pracy.

W tym kontekście niezwykle ważne jest wsparcie społeczne, które stanowi jeden z istotnych czynników chroniących przed rozwojem wypalenia zawodowego. Świadomość, że w trudnej sytuacji możemy liczyć na pomoc przełożonego czy współpracowników, ma ogromne znaczenie dla naszego poczucia bezpieczeństwa i sposobu radzenia sobie z obciążeniami zawodowymi. Pozwala wspólnie poszukiwać rozwiązań, zmniejsza poczucie osamotnienia i bezradności oraz ułatwia radzenie sobie z trudnymi sytuacjami. Brak takiego wsparcia, zwłaszcza przy dużych wymaganiach zawodowych, może dodatkowo nasilać stres i sprzyjać wyczerpaniu emocjonalnemu.

Szczególnie poważnym zagrożeniem jest natomiast mobbing, który stanowi niezwykle silny czynnik stresogenny i może mieć daleko idące konsekwencje zarówno dla zdrowia psychicznego, jak i somatycznego pracownika. Długotrwałe poniżanie, ośmieszanie, izolowanie czy podważanie kompetencji uderza w poczucie własnej wartości, godność i poczucie bezpieczeństwa. Może prowadzić do rozwoju zaburzeń lękowych, depresyjnych, problemów ze snem, a także licznych dolegliwości somatycznych. W szczególnie ciężkich przypadkach może dojść również do rozwoju zespołu stresu pourazowego (PTSD).

Co istotne, skutki mobbingu nie ograniczają się wyłącznie do osoby, która go doświadcza. Również świadkowie takich zachowań mogą odczuwać lęk i obawę, że sami staną się ich celem. W zespole może narastać poczucie zagrożenia, niepewności i braku wzajemnego zaufania. Pracownicy mogą obawiać się wyrażania własnych opinii czy zgłaszania problemów, co negatywnie wpływa na ich zaangażowanie, współpracę i poczucie bezpieczeństwa.

Dlatego jakość relacji w miejscu pracy nie jest wyłącznie kwestią dobrej atmosfery, ale istotnym elementem ochrony zdrowia pracowników i prawidłowego funkcjonowania całej organizacji.

Od pracowników wymaga się, aby sami radzili sobie ze stresem. Wiemy już, że to nie wystarczy. Jakie zmiany w organizacji pracy mogą realnie poprawić sytuację zatrudnionych?

Zarządzanie zagrożeniami psychospołecznymi jest szczególnie trudne, co wynika między innymi z samego mechanizmu powstawania stresu. To, czy dany czynnik stanie się dla nas źródłem stresu, w dużej mierze zależy od naszej indywidualnej percepcji, czyli tego, w jaki sposób interpretujemy daną sytuację lub bodziec. Ta sama sytuacja może być przez jednego pracownika postrzegana jako wyzwanie, z którym jest w stanie sobie poradzić, a przez innego jako zagrożenie przekraczające jego możliwości. To właśnie sposób oceny sytuacji i własnych zasobów ma istotne znaczenie dla uruchomienia i nasilenia reakcji stresowej. Oczywiście nie jest to jedyny mechanizm, ponieważ na reakcję organizmu wpływają również czynniki biologiczne i środowiskowe.

Dlatego nie ma jednej złotej recepty, która pozwoliłaby wyeliminować stres we wszystkich miejscach pracy. Zagrożenia psychospołeczne są złożone, a ich oddziaływanie zależy zarówno od warunków pracy, jak i indywidualnych cech oraz możliwości pracowników. Nie oznacza to jednak, że nie możemy nimi skutecznie zarządzać.

Istnieje wiele dobrych praktyk, takich jak racjonalny podział obowiązków, odpowiednie planowanie czasu pracy, zwiększanie autonomii pracowników czy wzmacnianie wsparcia ze strony przełożonych. Jednak, aby działania te były skuteczne, muszą odpowiadać na rzeczywiste problemy występujące w danej organizacji.

Dlatego punktem wyjścia powinna być identyfikacja zagrożeń psychospołecznych i ich systematyczne monitorowanie. Kluczowe jest pytanie samych pracowników o to, co stanowi dla nich największe źródło stresu, jakie sytuacje odbierają jako szczególnie obciążające i czego potrzebują, aby lepiej funkcjonować zawodowo. W tym celu można wykorzystać dostępne, wystandaryzowane kwestionariusze służące do oceny zagrożeń psychospołecznych lub specjalnie przygotowane listy potencjalnych stresorów, dostosowane do specyfiki danego miejsca pracy. Cennym źródłem informacji mogą być również bezpośrednie rozmowy z pracownikami, pod warunkiem, że poziom bezpieczeństwa w organizacji jest na tyle wysoki, aby mogli oni otwarcie mówić o doświadczanych trudnościach i obciążeniach, bez obawy przed negatywnymi konsekwencjami.

Na podstawie zebranych informacji należy dobierać i wdrażać odpowiednie rozwiązania, a następnie sprawdzać, czy rzeczywiście przynoszą oczekiwane rezultaty. Zarządzanie zagrożeniami psychospołecznymi powinno być procesem ciągłym, a nie jednorazowym działaniem.

Warto też pamiętać, że uczenie pracowników indywidualnych sposobów radzenia sobie ze stresem jest ważne, ale nie zastąpi działań ukierunkowanych na ograniczanie jego źródeł w środowisku pracy.

Co „Solidarność” i inne organizacje pracownicze mogą zrobić, by skuteczniej chronić zdrowie psychiczne zatrudnionych? Jakie kwestie warto podejmować w rozmowach i negocjacjach z pracodawcą? Czy są jakieś zalecenia medyczne, które można wykorzystać na korzyść pracowników w rozmowach z kadrą zarządzającą?

 Myślę, że związki zawodowe mogą odegrać tutaj bardzo ważną rolę. Przede wszystkim mogą reprezentować pracowników, którzy nie zawsze mają możliwość lub odwagę, aby otwarcie mówić o trudnościach, z jakimi mierzą się w pracy. Mogą też zwracać uwagę pracodawców na problemy, które często pozostają niezauważone, i wspólnie z nimi szukać rozwiązań.

W rozmowach z pracodawcami warto poruszać przede wszystkim kwestie, które mają bezpośredni wpływ na codzienne funkcjonowanie pracowników, takie jak nadmierne obciążenie obowiązkami, organizacja czasu pracy, odpowiednia liczba osób w zespołach czy relacje z przełożonymi. Ważnym tematem powinno być również przeciwdziałanie mobbingowi i zapewnienie pracownikom możliwości bezpiecznego zgłaszania nieprawidłowości.

 Bardzo ważnym obszarem działalności związków zawodowych jest również edukacja i zwiększanie świadomości na temat zdrowia psychicznego. Właśnie takie inicjatywy jak konferencje, spotkania czy szkolenia, w których uczestniczą zarówno pracownicy, jak i pracodawcy, są doskonałą okazją do upowszechniania wiedzy. Warto mówić o tym, że zdrowie psychiczne jest integralną częścią naszego zdrowia, jakie konsekwencje mogą mieć zagrożenia psychospołeczne i dlaczego nie powinniśmy ich bagatelizować. Takie działania pomagają również przełamywać tabu związane ze zdrowiem psychicznym, ponieważ niestety w wielu miejscach pracy ludzie nadal obawiają się otwarcie mówić o swoich trudnościach, bojąc się niezrozumienia, negatywnej oceny czy konsekwencji zawodowych. Im więcej będziemy o tym rozmawiać i zwiększać świadomość zarówno pracowników, jak i kadry zarządzającej, tym większa szansa na zmianę podejścia do tych problemów.

Co istotne, mamy dziś wiele dowodów naukowych pokazujących, jak duży wpływ na nasze zdrowie mają psychospołeczne warunki pracy. Możemy więc odwoływać się do konkretnych badań i zaleceń międzynarodowych instytucji. Zarówno Światowa Organizacja Zdrowia, jak i Międzynarodowa Organizacja Pracy podkreślają, że ochrona zdrowia psychicznego pracowników powinna obejmować nie tylko zapewnienie im wsparcia, ale przede wszystkim działania ograniczające źródła nadmiernego stresu w miejscu pracy.

Warto też korzystać z wiedzy specjalistów zajmujących się zdrowiem pracowników, w tym służby medycyny pracy. Mogą oni pomóc lepiej zrozumieć zdrowotne konsekwencje określonych warunków pracy i wskazać, jakie działania profilaktyczne warto podejmować.

Myślę, że bardzo ważne jest również to, aby związki zawodowe nie ograniczały się wyłącznie do reagowania wtedy, gdy pojawia się już konkretny problem. Warto angażować się w działania profilaktyczne, poznawać potrzeby pracowników i wspólnie z pracodawcą szukać możliwości poprawy warunków pracy.

Na zakończenie chciałabym podkreślić, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego. W pracy spędzamy znaczną część naszego życia, dlatego warunki, w jakich ją wykonujemy, mają ogromne znaczenie dla naszego samopoczucia i funkcjonowania również poza pracą. I myślę, że właśnie do tego powinniśmy wspólnie dążyć, aby tworzyć miejsca pracy, w których dbałość o zdrowie psychiczne jest czymś naturalnym, a pracownik nie obawia się mówić o swoich trudnościach i wie, że może liczyć na zrozumienie i wsparcie.

Kaja Staszewska – psycholog, seksuolog, specjalista w zakresie psychologii pracy i organizacji, asystent naukowy w Instytucie Medycyny Pracy im. prof. dr med. Jerzego Nofera w Łodzi.

msz

#FunduszeUE