Aktywne starzenie po japońsku: praca dłużej, ale na jakich warunkach?

Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność” w partnerstwie ze Społeczną Akademią Nauk realizuje projekt „Zdrowi i aktywni w pracy-wsparcie aktywności zawodowej osób starszych”. Informacje o projekcie można znaleźć tutaj. W jego ramach śledzimy także rozwiązania związane z aktywnym starzeniem pojawiające się w innych państwach. Śledzimy także debaty i dyskusje toczące się wokół tego tematu.

Japonia: „pełne domknięcie” obowiązku zapewnienia pracy do 65. roku życia (od 1 kwietnia 2025 r.) i równoległe korekty instrumentów finansowych wspierających pracę po 60. roku życia.

Najważniejsze zmiany domknięcie obowiązku „do 65” (od 1.04.2025).

Japonia od lat buduje model aktywnego starzenia oparty na silnym obowiązku po stronie pracodawcy: jeżeli firma ma wiek obowiązkowego przejścia na emeryturę niższy niż 65 lat, musi zapewnić pracownikom możliwość pozostania w zatrudnieniu co najmniej do 65. roku życia. Przez pewien czas funkcjonowały rozwiązania przejściowe, które w praktyce pozwalały części pracodawców stosować dodatkowe kryteria w systemach „kontynuacji zatrudnienia”. Od 1 kwietnia 2025 r. obowiązek został w pełni „uszczelniony”  z wyraźnym celem: zatrudnienie do 65 lat ma być realną opcją dla wszystkich, którzy chcą kontynuować pracę.

Drugi ruch – mniej kompensacji finansowej za spadek płacy po 60. roku życia. Równolegle, od 1 kwietnia 2025 r. zmieniono parametry świadczenia z ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, które ma wspierać osoby w wieku 60–64 lata kontynuujące zatrudnienie mimo obniżki wynagrodzenia (Continuous Employment Benefit for the Elderly / kōnenrei koyō keizoku kyūfu). Maksymalna stopa tego świadczenia została obniżona z 15% do 10% miesięcznego wynagrodzenia (dla osób, które „osiągają 60” od 1.04.2025). To ważny sygnał polityczny: państwo, zakładając, że zatrudnienie do 65 stało się normą instytucjonalną, stopniowo ogranicza instrumenty kompensujące typowy „spadek płacy” przy przejściu na nowe warunki zatrudnienia po 60. roku życia.

Jak działa japoński model ogólne informacje o systemie

Japonia ma specyficzne połączenie „twardych” reguł zatrudnieniowych i klasycznych instytucji emerytalnych. Po pierwsze, w wielu firmach wciąż funkcjonuje praktyka obowiązkowego przechodzenia na emeryturę w zakładzie pracy (tradycyjnie ok. 60. roku życia), ale prawo wymusza, aby pracodawca zapewnił możliwość dalszej pracy co najmniej do 65 lat najczęściej w formule ponownego zatrudnienia lub przedłużenia zatrudnienia. Ten model ma znaczenie dla jakości pracy: po „przekroczeniu” progu firmowej emerytury pracownik często formalnie kontynuuje pracę, lecz na nowych warunkach (niekiedy z niższą płacą lub innym zakresem zadań), co rodzi napięcia wokół równego traktowania, stabilności dochodu i realnych standardów BHP.

Po drugie, Japonia rozwija także warstwę „miękkiego” wydłużania aktywności: od 2021 r. pracodawcy są zachęcani (obowiązek staranności, nie zawsze sankcjonowany wprost) do tworzenia możliwości pracy także dla osób 65–70, przy czym prawo dopuszcza różne formy. . Ustawodawca przewidział instrumenty nadzorcze (np. rekomendacje i możliwość upublicznienia niewdrożenia w określonych sytuacjach), co pokazuje, że jest to obszar „między” dobrowolnością a presją regulacyjną.

Zachęty do dłuższej aktywności: nie tylko obowiązki, lecz także wsparcie dla pracodawców

Japońskie podejście nie opiera się wyłącznie na hasłach „pracuj dłużej”, lecz na kombinacji obowiązków i narzędzi wdrożeniowych. Po stronie państwa rozwijane są subsydia i programy wsparcia dla firm, które dostosowują zarządzanie zatrudnieniem starszych pracowników.  W praktyce chodzi o redukcję barier kosztowych po stronie pracodawców i by skłaniać do projektowania stanowisk pracy tak, aby starsi pracownicy mogli utrzymać zdolność do pracy bez nadmiernej eksploatacji zdrowia.

Jednocześnie obniżenie stopy świadczenia kompensującego spadek płacy po 60. roku życia wzmacnia pytanie, które w Japonii wraca regularnie: czy wydłużanie pracy ma się opierać na realnym utrzymaniu jakości zatrudnienia (płaca, warunki, organizacja pracy), czy na „ponownym zatrudnieniu” z niższym wynagrodzeniem, kompensowanym w pewnym stopniu przez system świadczeń? W perspektywie aktywnego starzenia to sedno sprawy: sama formalna możliwość pracy do 65 nie przesądza jeszcze, czy będzie to praca zdrowa, stabilna i społecznie akceptowalna.

Debata o wydłużaniu aktywności zawodowej w Japonii ma wyjątkowo silne tło demograficzne. Japonia należy do najszybciej starzejących się społeczeństw świata: odsetek osób w wieku 65+ przekracza już 29%, a liczba ludności systematycznie maleje, co oznacza rosnącą presję na system zabezpieczenia społecznego oraz na rynek pracy. W warunkach chronicznych niedoborów siły roboczej państwo traktuje zatrudnienie osób starszych nie jako marginalny instrument polityki społecznej, lecz jako jeden z filarów stabilności gospodarczej i fiskalnej. To sprawia, że Japonia często funkcjonuje jako swoiste „laboratorium” aktywnego starzenia: rozwiązania instytucjonalne są wdrażane wcześniej i bardziej konsekwentnie niż w wielu państwach europejskich, ale równocześnie ujawniają ostre napięcia między koniecznością demograficzną a jakością i warunkami pracy w późniejszym wieku.

bs

#FunduszeUE