Zwrot środków do ZFŚS

I. Teza:

Roszczenie o zwrot Zakładowemu Funduszowi Świadczeń Socjalnych (Fundusz) środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych środków na Fundusz.

II. Podstawa prawna roszczenia:

Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz.U.2024.288 t.j.) art. 8 ustęp 3. o treści związkom zawodowym przysługuje prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot Funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych środków na Fundusz.

III. Okoliczności uzasadniające roszczenie o zwrot środków do Funduszu

Zgodnie z przywołanym wyżej przepisem roszczenie o zwrot dotyczy środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego i sądów powszechnych powództwo o zwrot środków, o którym mowa w art. 8 ust. 3 Ustawy o ZFŚS jest dopuszczalne wyłącznie, gdy środki wydatkowane są niezgodnie z przepisami ustawy o ZFŚS. Sąd Najwyższy nie łączy treści tego przepisu z art. 27 ust. 2 Ustawy o związkach zawodowych.

Sąd Najwyższy stwierdza w orzeczeniach, że „sankcjonowane w ten sposób mogą być tylko przypadki wydatkowania środków niezgodnie z przepisami ustawy, przez co należy rozumieć ustawę o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Takie odczytanie określenia „ustawa” zawartego w tym przepisie wynika stąd, że rozważany akt prawny konsekwentnie odnosi wyrażenie „ustawa” bez dalszych określeń tylko do siebie (zob. artykuły: 1, 2, 7 ust. 3a, 12a, 20 i 21a), a w przypadkach, w których odwołuje się do innych ustaw podaje ich nazwę (zob. art. 3 ust. 2 i art. 8 ust. 2). Nie można więc uznać, że przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z naruszeniem obowiązku uzgodnienia z zakładową organizacją związkową wynikającego z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych stanowi wydatkowanie środków niezgodnie z przepisami ustawy w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.” – Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2010 sygn. akt II PK 234/09

To stanowisko jest powielane w orzeczeniach Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, przykładowo:

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 sierpnia 2012 r. III APa 34/12 „Nie można uznać, że przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z naruszeniem obowiązku uzgodnienia z zakładową organizacją związkową wynikającego z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych stanowi wydatkowanie środków niezgodnie z przepisami ustawy w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.”

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2012 r. I PK 183/11 „Na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335 ze zm.) mogą być sankcjonowane tylko przypadki wydatkowania środków niezgodnie z przepisami tej ustawy, a nie wbrew regulaminowi lub ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.)”.

Zatem orzecznictwo konsekwentnie wskazuje, że powództwo może być oparte wyłącznie na zarzucie naruszenia ustawy o ZFŚS.

Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001 roku (sygn. I PKN 579/00; OSNP 2003/14/331) pracodawca administrujący środkami zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie może ich wydatkować niezgodnie z regulaminem zakładowej działalności socjalnej, którego postanowienia nie mogą być sprzeczne z zasadą przyznawania świadczeń według kryterium socjalnego, to jest uzależniającego przyznawanie ulgowych usług i świadczeń wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu.

IV. Przedawnienie, legitymacja procesowa:

Orzecznictwo różni się co do tego, czy roszczenia te ulegają przedawnieniu.

Zgodnie z pierwszym poglądem, roszczenia te nie przedawniają się, ponieważ przedawnienie z kodeksu pracy lub z kodeksu cywilnego dotyczy jedynie roszczeń majątkowych związanych z prawem zobowiązaniowym (prywatnym), natomiast roszczenie związku zawodowego ma charakter publicznoprawny. W sferze publicznoprawnej przedawnienie istnieje tylko wtedy, gdy konkretny przepis tak stanowi lub odsyła w kwestiach nieuregulowanych w ustawie do stosowania np. prawa cywilnego. Ustawa natomiast nie zawiera takich zapisów.

Sąd Najwyższy w wyroku z 11.04.2012 r., III PK 66/11, LEX nr 1289155 wyjaśnił, że:

„Niemożność postawienia związku zawodowego (czy załogi, którą reprezentuje ten związek) w pozycji wierzyciela pracodawcy w rozumieniu prawa cywilnego oznacza także, że żądania wpłaty wymagalnych kwot nieprzekazanych w terminie przez pozwanego pracodawcę na rachunek bankowy zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie przedawniają się. Jak słusznie bowiem zauważono w literaturze (por. M. Gersdorf: Czy roszczenia związku zawodowego o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami przedawniają się? PiZS 2001 nr 10, s. 28 i nast.) reżimowi przedawnienia z Kodeksu cywilnego czy z Kodeksu pracy podlegają tylko roszczenia majątkowe związane z prawem zobowiązaniowym (prywatnym).”

A w wyroku Sądu Najwyższego z 9.12.2011 r., II PK 127/11, LEX nr 1229549 skład orzekający przyjął, że:„W razie naruszenia przez pracodawcę przepisów ustawy o funduszu świadczeń socjalnych działające na rzecz załogi (wszystkich pracowników) związki zawodowe nie stają się poszkodowanym wierzycielem pracodawcy, a pracodawca nie staje się dłużnikiem związków zawodowych. Nie można przyjąć, że w takim przypadku pomiędzy pracodawcą i związkami zawodowymi powstaje stosunek zobowiązaniowy a do roszczeń związków zawodowych mają zastosowanie przepisy o przedawnieniu jako instytucji prawa prywatnego. Pomiędzy związkami zawodowymi a pracodawcą nie istnieje również tego rodzaju więź prawna, która pozwalałaby na odpowiednie zastosowanie przepisów Kodeksu pracy o przedawnieniu roszczeń pracownika w stosunku do pracodawcy i roszczeń pracodawcy w stosunku do pracownika.”

Drugi pogląd odmiennie wskazuje, że roszczenia związków zawodowych mają charakter prywatnoprawny i ulegają przedawnieniu zgodnie z zasadami przedawnienia roszczeń pracowniczych wyrażonymi w Kodeksie pracy, gdyż mają swe źródło w przepisach prawa pracy.

Za taką tezą opowiada się Sąd Najwyższy w wyroku „z 10.04.2013 r., II PK 272/12, LEX nr 1296614:„Roszczenia związku zawodowego o zwrot zakładowemu funduszowi świadczeń socjalnych środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazaniu należnych środków na fundusz (art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r. poz. 592 z późn. zm.) ulegają przedawnieniu określonemu w art. 291 § 1 k.p” – zatem ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Wnioski:

1. Czy roszczenie związku zawodowego o zwrot Funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z prawem lub o przekazanie na Fundusz należnych środków ulega przedawnieniu, nie doczekało się jednoznacznej odpowiedzi. Sądy nie wypracowały dominującego stanowiska i nie rozstrzygają tej kwestii jednoznacznie.
2. Związek zawodowy ma legitymację czynną do występowania przed Sądem o zwrot Funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o wpłatę środków na ten Fundusz choć w świetle obowiązującego orzecznictwa nie można uznać, że przyznawanie pracownikom świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z naruszeniem obowiązku uzgodnienia z zakładową organizacją związkową wynikającego z art. 27 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych stanowi wydatkowanie środków niezgodnie z przepisami ustawy w rozumieniu art. 8 ust. 3 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.
3. Takie roszczenie w świetle powyższego orzecznictwa jest roszczeniem z zakresu prawa pracy.

WAŻNE!

Należy zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z 7 maja 2013 I PK 296/12, gdzie Sąd stwierdził, że:

„Roszczenie o zwrot funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy powinno dotyczyć tylko tej części, która została wydatkowana z naruszeniem ustawy. Stosowanie art. 8 ust. 3 ustawy nie może prowadzić do ponownego przyznawania tych samych świadczeń, które uprawnieni otrzymali już w całości lub części. Byłoby to sprzeczne z wykładnią art. 8 ust. 3 ustawy z 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, którego celem jest kompensacja nieprzyznanych świadczeń. Oznacza to konieczność miarkowania wysokości środków zwracanych funduszowi”.

Powyższe oznacza, że w powództwie należy precyzyjnie określić wysokość środków wydatkowanych niezgodnie z regułami socjalnymi, uzasadnić dlaczego ZZ uważa, że zostały one wydatkowane z pominięciem kryteriów socjalnych (z naruszeniem ustawy). Nie ma tu automatyzmu poprzez wskazanie kwoty odpowiadającej wszystkim środkom z funduszu za dany rok, należy bowiem wyliczyć i wskazać, które z wydatków dokonanych z funduszu naruszają przepisy ustawy.

V. Skutki prawne dla pracowników w związku z otrzymanym świadczeniem z Funduszu wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy

W sprawie o sygn. III AUa 745/12 – Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 15-03-2013, LEX nr 1388953orzekł, że „Sąd apelacyjny podziela stanowisko, że organ rentowy nie jest władny do weryfikowania udzielonych pracownikom świadczeń pod kątem spełniania określonych w regulaminie kryteriów. Władny był natomiast do kwestionowania celów jakie określił pracodawca przeznaczając bony finansowe wypłacane pracownikom.”

W kolejnym orzeczeniu w sprawie o sygn.. akt III AUa 1218/18 – Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 16 kwietnia 2019, LEX nr 3388781 przyjęto, że; „Przede wszystkim wskazać należy, iż do zakresu działania organu rentowego należy realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności ustalanie uprawnień do świadczeń oraz wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (art. 68 ust. 1 lit. b oraz c u.s.u.s.). Decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mogą dotyczyć wymiaru składek oraz ustalania uprawnień i wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych (art. 83 ust. 1 pkt 3, 4 i 5 u.s.u.s.), a ich podstawą może być weryfikacja prawidłowości i rzetelności obliczania, potrącania i opłacania składek i wpłat, do których pobierania jest zobowiązany, a także ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacania tych świadczeń (art. 86 ust. 2 pkt 2 i 3 u.s.u.s.). Jak zasadnie podkreślił Sąd Najwyższy w treści wyroku z dnia 18 lutego 2016 r. (II UK 37/15) w zakresie kompetencji organu rentowego mieści się zatem stosowanie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r., zwłaszcza w odniesieniu do wymierzania i pobierania składek. Przepisy dotyczące świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie są jednak przepisami z zakresu ubezpieczeń społecznych, jak również świadczenia z tego funduszu nie są świadczeniami ubezpieczeniowymi, a w związku z tym nie są objęte kompetencjami, o których mowa w art. 83 ust. 1 pkt 4 i 5 oraz art. 86 ust. 2 pkt 3 u.s.u.s.

Wnioski:

W przypadku gdy ZUS uzna, że płatnik, czyli pracodawca nie naliczył i nie odprowadził prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne w związku z wypłatami niezgodnymi z ustawą o Funduszu może wydać pracodawcy decyzję nakazującą odprowadzić składki na ubezpieczenie społeczne w wysokości należnej z decyzji ZUS. W takim przypadku dla pracowników byłby to przychód do opodatkowania co wiąże się z obowiązkiem zapłaty podatku PIT, korekty PIT 37 oraz korekty PIT 11 za konkretny rok w którym nastąpiła wypłata. Czy pracownik będzie musiał zwracać pracodawcy otrzymane świadczenie? Można sobie taka konstrukcję prawna wyobrazić, jednak po odprowadzeniu składek z decyzji ZUS to świadczenie zostaje niejako zalegalizowane jako przychód ze stosunku pracy w rozumieniu m.in. przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

VI. Koszty postępowania sądowego.

1. Opłata sądowa.

   Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych stanowi, że do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, chyba że ustawa stanowi inaczej. Stroną w rozumieniu ustawy jest każdy uczestnik postępowania sądowego, w tym także świadek, biegły i tłumacz, a kosztami procesu są również koszty innych rodzajów postępowania.
   W sprawach z zakresu prawa pracy (art. 35 wyżej przywołanej ustawy) od pracodawcy pobiera się opłatę podstawową wyłącznie od apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Jednakże w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę 50 000 złotych, od wartości przedmiotu sporu ponad tę kwotę, od pracownika i pracodawcy pobiera się opłatę od apelacji. Na tym etapie informacji rozpisywanie się o zasadach jej naliczania wykracza poza zakres tego opracowania. Przepisy ustawy posługują się jedynie pojęciem „sprawy z zakresu prawa pracy” określając tym samym przedmiotową stronę postępowania sądowego.
   Zwolnienie podmiotowe od opłaty sądowej określone są w art. 96 przywołanej powyżej ustawy i określają, że nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych inspektor pracy oraz związki zawodowe w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 96, ust. 1, pkt 8) przywołanej powyżej ustawy.
   Wnioski:
   Sprawa z powództwa związku zawodowego o zwrot Zakładowemu Funduszowi Świadczeń Socjalnych (Fundusz) środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami ustawy lub o przekazanie należnych środków na Fundusz jest sprawą z zakresu prawa pracy, do której zastosowanie znajduje art. 96, ust. 1, pkt 8) przywołanej powyżej ustawy.

2. Koszty zastępstwa procesowego przez pełnomocnika:

   Występują zawsze czy to w razie wygranej czy to w razie przegranej. W przypadku przegranej ZZ jest zobowiązany ponieść koszty na rzecz przeciwnika, ponieważ nie są objęte zwolnieniem od kosztów sądowych

Stawki minimalne wynoszą 75% stawki przewidzianej poniżej dla danej wartości przedmiotu sprawy:
a) do 500 zł – 90 zł;
b) powyżej 500 zł do 1500 zł – 270 zł;
c) powyżej 1500 zł do 5000 zł – 900 zł;
d) powyżej 5000 zł do 10 000 zł – 1800 zł;
f) powyżej 10 000 zł do 50 000 zł – 3600 zł;
g) powyżej 50 000 zł do 200 000 zł – 5400 zł;
h) powyżej 200 000 zł do 2 000 000 zł – 10 800 zł;
i) powyżej 2 000 000 zł do 5 000 000 zł – 15 000 zł;
j) powyżej 5 000 000 zł – 25 000 zł.

radca prawny Piotr Jóźwiak
radca prawny Monika Majka