SPRAWA Nr 2888
RAPORT OSTATECZNY
Skarga na rząd Rzeczypospolitej Polskiej
wniesiona przez Komisję Krajową NSZZ „Solidarność”
| Zarzuty: Organizacja, wnosząca skargę, stwierdza, że ustawodawstwo polskie ogranicza prawo niektórych kategorii osób zatrudnionych tworzenia i przystępowania
do związków zawodowych oraz nie zapewnia skutecznej ochrony przeciwko aktom dyskryminacji dążącym do naruszenia wolności związkowej |
1066. Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność” złożyła skargę w piśmie z dnia 28 lipca 2011.
1067. Rząd przedstawił swoje uwagi w piśmie datowanym 30 września 2011.
1068. Polska ratyfikowała konwencję dotyczącą wolności związkowej i prawa do organizowania się z 1948 roku (nr 87), konwencję dotyczącą stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych z 1949 r. (nr 98) oraz konwencję dotyczącą ochrony przedstawicieli pracowników w przedsiębiorstwach i przyznawania im ułatwień z 1971 r. (nr 135).
A. Zarzuty skarżącej
1069. W swoim piśmie z dn. 28 lipca 2011 skarżąca zarzuca, że polska wersja językowa konwencji nr 87 stosuje termin „pracownicy” jako tłumaczenie angielskiego terminu „workers” lub francuskiego terminu „travailleurs”, którymi to terminami posłużono się w tekście konwencji. Skarżąca stwierdza, że termin „pracownicy” może oznaczać wszelkie osoby, wykonujące pracę zarobkową, jednakże w języku prawnym ma on znaczenie węższe, odnoszące się tylko do pracowników w rozumieniu Kodeksu Pracy. Według skarżącej, może to skłaniać do węższej niż przyjmowana na gruncie konwencji interpretacji tego terminu. Odnosząc się do zasad wolności zrzeszania skarżąca podkreśla, że każdy, kto wykonuje pracę zarobkową powinien mieć prawo zakładania i wstępowania do związków zawodowych według swego uznania i że nie można wprowadzać ograniczeń do istnienia stosunku pracy, który – praktycznie rzecz biorąc – często nie występuje, jak ma to miejsce w przypadku pracowników rolnych, osób samozatrudnionych albo wykonujących wolne zawody.
1070. Skarżąca podnosi, że Kodeks Pracy stosuje określenie „pracownik” na oznaczenie osoby zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Ustawodawca polski, określając zakres podmiotowy prawa do zrzeszania się w związkach zawodowych w ustawie o związkach zawodowych z 1991 r. przyznaje prawo tworzenia i przystępowania do związków zawodowych wyłącznie „pracownikom” w rozumieniu Kodeksu Pracy, członkom rolniczych spółdzielni produkcyjnych, osobom wykonującym pracę na podstawie umowy agencyjnej, chałupnikom, emerytom, rencistom, osobom bezrobotnym, funkcjonariuszom oraz osobom skierowanym do zakładów w celu odbycie służby zastępczej. Skarżąca zatem uznaje, że posługując się terminem „pracownik” w jego wąskim rozumieniu, wynikającym z Kodeksu Pracy, ustawodawca odmówił wolności zrzeszania się osobom zatrudnionym na podstawie umów cywilnoprawnych (zleceniobiorcy, wykonawcy dzieła), samozatrudnionym oraz innym osobom wykonującym pracę, które nie są jednak pracownikami. Według skarżącej, zakres podmiotowy zrzeszania się jest zatem ograniczony jedynie do wybranych kategorii osób zatrudnionych, przy czym ich wybór zdaje się mieć charakter arbitralny i nie odzwierciedla rzeczywistości polskiego rynku pracy, na którym osoby zatrudnione w oparciu o umowy cywilnoprawne i samozatrudnieni stanowią znaczący odsetek siły roboczej.
1071. Zdaniem skarżącej, problem ten jest jeszcze bardziej widoczny w przypadku osób samozatrudnionych, bowiem stosownie do prawa polskiego osoby te nie mogą przystępować do organizacji pracodawców, skoro same nikogo nie zatrudniają i nie są „pracodawcami” w rozumieniu art. 3 Kodeksu pracy. Natomiast stosownie do art. 1 i 2 ustawy o organizacjach pracodawców z 1991 r. do organizacji pracodawców mogą przystępować tylko podmioty, określone w Kodeksie pracy.
1072. Skarżąca wskazuje wprawdzie, że – zgodnie z poglądami wyrażonymi w literaturze przedmiotu – osoby samozatrudnione mogą korzystać z wolności zrzeszania się, skoro mogą one tworzyć stowarzyszenia i wstępować do nich. Skarżąca uważa jednak, że ludzie pracy chcąc aktywnie uczestniczyć w tworzeniu lepszych warunków pracy i bytu mogą to czynić wyłącznie przez działalność w organizacji związkowej bądź organizacji pracodawców. To właśnie są organizacje powołane do reprezentowania i obrony praw lub interesów i jedynie tym organizacjom przyznano pewne uprawnienia na gruncie zbiorowego prawa pracy (prawo do rokowań zbiorowych i prowadzenia sporów zbiorowych). Jakkolwiek ustawa z 7 kwietnia 1989 Prawo o stowarzyszeniach została przyjęta w celu stworzenia warunków do pełnej realizacji konstytucyjnej wolności zrzeszania się zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka i Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych oraz zapewnienia obywatelom równych praw pełnego uczestniczenia w życiu publicznym i wyrażania zróżnicowanych poglądów oraz realizacji indywidualnych zainteresowań, to jednak korzystanie z tej formy zrzeszania się nie prowadzi do realizacji celów konwencji nr 87.
1073. Skarżąca zarzuca również, że art. 2 ustawy o związkach zawodowych narusza konwencję nr 87, czyni on bowiem rozróżnienie pomiędzy uprawnieniami poszczególnych kategorii osób zatrudnionych. Podczas gdy prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych przysługuje tylko pracownikom, członkom rolniczych spółdzielni produkcyjnych, osobom wykonującym pracę na podstawie umowy agencyjnej oraz osobom skierowanym do zakładów w celu odbycia służby zastępczej, to osoby wykonujące pracę nakładczą, emeryci, renciści i osoby bezrobotne mają jedynie prawo do wstępowania do związków zawodowych (bez prawa ich zakładania). Funkcjonariusze państwowych służb mundurowych mogą się zrzeszać z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z odrębnych ustaw.
1074. Ponadto skarżąca zarzuca, że ustawa o związkach zawodowych narusza także konwencję nr 135, według której określenie „przedstawiciele pracowników” odnosi się nie tylko do członków związków zawodowych, ale i do innych osób, stosownie do ustawodawstwa krajowego. Ustawa o związkach zawodowych przyznaje jednak szczególną ochronę zatrudnienia tylko wybranym kategoriom osób. W tym zakresie skarżąca wskazuje, że – stosownie do ustawy – pracodawca nie może, bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej: (1) wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z imiennie wskazanym uchwałą zarządu jego członkiem lub z innym pracownikiem będącym członkiem danej zakładowej organizacji związkowej, upoważnionym do reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy; oraz (2) zmienić jednostronnie warunków pracy lub płacy na niekorzyść pracownika, o którym mowa, chyba że dopuszczają to odrębne przepisy. Norma ta jednakże obejmuje tylko pracowników w rozumieniu Kodeksu pracy („employees”). Ponadto wykonywanie pracy nakładczej regulowane jest odrębnym aktem (rozporządzenie z dn. 31 grudnia 1975 w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą), zgodnie z którym nie można bez zgody zakładowej organizacji związkowej wypowiedzieć ani rozwiązać umowy z wykonawcą będącym członkiem zarządu tej organizacji. Zatem, według skarżącej, zakres ochrony jest w obu przypadkach ukształtowany odmiennie: podczas gdy pracownik nie będący członkiem zakładowej organizacji związkowej a wskazany przez nią do reprezentowania pracowników podlega ochronie przed zwolnieniem, chałupnik jej nie doznaje.
1075. Skarżąca wskazuje, że osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej (umowa cywilnoprawna), którym przysługuje prawo koalicji związkowej stosownie do ustawy o związkach zawodowych w razie wyboru lub powołania do zarządu zakładowej organizacji związkowej nie korzystają z takiej ochrony. Ponadto, w zgodzie z ustawą z dn. 3 grudnia 2010 o wdrożeniu przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania osoby takie nie mają prawa do odszkodowania w razie dyskryminacji, ponieważ przynależność związkowa nie została wymieniona w katalogu zakazanych podstaw dyskryminacji.
B. Odpowiedź rządu
1076. W swoim piśmie z dnia 30 września 2011 rząd wskazuje, że zakres podmiotowy wolności zrzeszania się w związki zawodowe określa art. 12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym „Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji.” Przepis ten należy interpretować jako gwarancję wolności zrzeszania się we wszystkich aspektach życia społecznego, włączając w to stosunki pracy. Przepis ten nie zawiera zamkniętego katalogu form organizowania się społeczeństwa; mogą być tworzone rozmaite, odmienne od siebie rodzaje organizacji. W polskim systemie prawnym związki zawodowe nie są jedynymi organizacjami funkcjonującymi w obszarze szeroko rozumianych stosunków pracy. Ustawodawstwo polskie stwarza sprzyjające warunki tworzenia organizacji różnego rodzaju. Specyfika tych organizacji znajduje odbicie w poszczególnych aktach rangi ustawowej, takich jak ustawa z 1989 r. o związkach zawodowych rolników indywidualnych, ustawa z 1989 r. o stowarzyszeniach i ustawa z 1984 r. o fundacjach. Rząd dodaje, że stowarzyszenia i fundacje mogą się ubiegać o status organizacji pożytku publicznego na podstawie ustawy z roku 2003 o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ponadto osoby samozatrudnione lub wykonujące wolne zawody mogą tworzyć własne organizacje w celu reprezentowania ich interesów. Rząd wylicza następujące przykłady takich organizacji: Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Kierowców Ciężarówek, Stowarzyszenia Taksówkarzy, Związek Artystów Scen Polskich itd.
1077. Rząd wskazuje następnie, że związki zawodowe spełniają szczególną rolę w życiu społeczno-gospodarczym oraz że przysługuje im prawo prowadzenia rokowań zbiorowych i prawo do strajku. W ustawodawstwie znajduje zatem odbicie tradycyjny pogląd, zgodnie z którym związki zawodowe są organizacjami pracowników, których celem jest ochrona interesów pracowników wobec pracodawców poprzez wpływanie na płace i warunki pracy w drodze rokowań z pracodawcami.
1078. Rząd uznaje, że prawo organizowania się nie przysługuje literalnie każdemu, ale w istocie „dla obrony swoich interesów” (Powszechna Deklaracja Praw Człowieka), ”w celu ochrony swych interesów” (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych) oraz w „celu ochrony ich interesów ekonomicznych i społecznych” (Europejska Karta Społeczna). W przypadku związków zawodowych przedmiotem działalności związkowej są nie jakiejkolwiek interesy, ale jedynie interesy związane z wykonywaniem pracy. Prowadzi to do zawężającego rozumienia kręgu osób mających prawo zrzeszania się w związkach zawodowych. Rząd odwołuje się do jednej z decyzji Europejskiej Komisji Praw Człowieka zgodnie z którą charakterystyczne dla organizacji zawodowej jest to, że podtrzymuje ona etykę i dyscyplinę w obrębie zawodu i chroni interesy swych członków w płaszczyźnie niekonfliktowej, zaś związek zawodowy reprezentuje swoich członków w sporach z pracodawcą i negocjuje z tym ostatnim. A zatem, według rządu, między związkami zawodowymi a innymi organizacjami zachodzi wyraźna różnica, skoro związki zawodowe mają prawo zawierania układów zbiorowych.
1079. Rząd wskazuje, że art. 1 ustawy o związkach zawodowych przedstawia związek zawodowy jako organizację ludzi pracy, zatem prawo tworzenia związków zawodowych i stawania się ich członkami mają nie tylko pracownicy w rozumieniu art. 2 Kodeksu pracy. Stosownie do zawartych w niej artykułów 2 i 5, ustawa o związkach zawodowych dotyczy również członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i osób, osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej o ile nie są one pracodawcami jak również osób skierowanych do zakładów w celu odbycia wojskowej służby zastępczej. Jeśli chodzi o osoby wykonujące pracę nakładczą, mają one prawo wstępowania do związków zawodowych działających w zakładzie, z którym nawiązały one umowę o pracę nakładczą (art. 2 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych).
1080. Rząd wskazuje dalej, że zróżnicowanie uprawnień co do możliwości tworzenia związków zawodowych wynika z różnej więzi łączącej poszczególne grupy z zakładem pracy. Zgodnie z krajową tradycją, jak i ustawodawstwem krajowym, podstawową strukturą organizacyjną związku zakładowego jest zakładowa organizacja związkowa. Ten model wyraźnie wskazuje zarówno na relacje pracodawca-pracownik w procesie pracy jak i na strony stosunków przemysłowych, rozwiązujących w drodze rokowań zbiorowych potencjalne konflikty wynikające z przeciwstawnych interesów. Takich relacji, zdaniem rządu, nie da się jednak ustalić w przypadku osób samozatrudnionych czy wykonujących wolne zawody.
C. Wnioski Komitetu
1081. Komitet zauważa, że skarżąca w tej sprawie zarzuca, iż w wyniku nieprecyzyjnego tłumaczenia słowa „osoba zatrudniona” („worker”) w polskiej wersji językowej konwencji nr 87, polskie ustawodawstwo pracy posługuje się terminem „pracownik” („employee”) zamiast słowem „osoba zatrudniona” („worker”), jakiego używa konwencja nr 87 i uznaje, w szczególności, że Kodeks pracy, ograniczając swoje zastosowanie do pracowników oraz ustanawiając wąską definicję słowa „pracownik” ogranicza praco licznych kategorii osób zatrudnionych do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych. Komitet zauważa, że stosownie do art. 2 Kodeksu pracy „pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.” Definicja taka ma, według skarżącej, zakres znacznie węższy od terminu „osoba zatrudniona”, używanego w konwencji nr 87. Według skarżącej, określenie „pracownik” używane w ustawie o związkach zawodowych należy odczytywać w świetle definicji zawartej w Kodeksie pracy. Choć ustawa ta przyznaje prawo organizowania się, poza pracownikami, szerszej kategorii osób zatrudnionych (takich jak członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, chałupnicy, emeryci, renciści, osoby bezrobotne, funkcjonariusze oraz osoby skierowane do zakładów w celu odbycia wojskowej służby zastępczej), to jednak osobom zatrudnionym na podstawie umów cywilnoprawnych (zleceniobiorcy, wykonujący dzieło), samozatrudnionym oraz innym osobom świadczącym pracę ale nie będącym pracownikami nie przysługuje prawo organizowania się w rozumieniu konwencji nr 87.
1082. Komitet zauważa dalej zarzuty skarżącej, iż wąska definicja terminu „pracownik”, jaką posługuje się Kodeks pracy, może w praktyce prowadzić do zapewniania przedstawicielom związkowym niższego poziomu ochrony jeśli nie są oni pracownikami w rozumieniu Kodeksu pracy. W tym zakresie skarżąca wskazuje, że przepisy ustawy o związkach zawodowych dotyczące ochrony przedstawicieli związkowych posługują się terminem „pracownik” w rozumieniu Kodeksu pracy, tj. terminem „employee”, a przeto wyłączają wszelkie pozostałe kategorie osób zatrudnionych z zakresu tej ochrony lub zapewniają im ochronę w innym zakresie. Na przykład, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej (cywilnoprawnej), w razie wybrania ich lub powołania do zarządu zakładowej organizacji związkowej, nie doznają ochrony w takim samym zakresie jak pracownicy zatrudnieni w zakładzie.
1083. Komitet zauważa, że rząd odwołuje się do art. 12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który ogólnie dotyczy wolności zrzeszania się, i wyjaśnia, że w Polsce możliwe jest swobodne zakładanie różnorodnych rodzajów organizacji, w tym organizacji związków zawodowych. Według rządu tym, co decyduje o kwalifikowaniu danej organizacji, jest jej cel. W przypadku związków zawodowych, organizacje te zajmują się interesami świata pracy i reprezentują pracowników w rokowaniach zbiorowych oraz sporach zbiorowych z pracodawcami. Kluczowym aspektem jest więc stosunek pracy. W przypadku osób samozatrudnionych albo przedstawicieli wolnych zawodów brak kategorii stosunku pracy z pracodawcą. Choć osoby takie nie mogą w istocie tworzyć związków zawodowych i i przystępować do nich, mogą one zakładać własne organizacje dla reprezentowania ich interesów. Komitet zauważa, że rząd wylicza przykłady stowarzyszeń zawodowych istniejących w Polsce, które reprezentują interesy różnych kategorii osób samozatrudnionych i ludzi wolnych zawodów, takich jak artyści, dziennikarze, kierowcy itd. Komitet zauważa również, że w swoim sprawozdaniu dla Komitetu Ekspertów ds. Stosowania Konwencji i Zaleceń za rok 2010, co do konwencji nr 87 rząd wskazał, że prawa tworzenia i przystępowania do związków zawodowych nie przyznaje się tym, którzy zdecydowali się na zatrudnienie na podstawie umów cywilnoprawnych, skoro nie można ich uznać za pracowników w rozumieniu art. 2 Kodeksu pracy.
1084. Komitet przypomina, że termin „organizacja” użyty w konwencji nr 87 oznacza każdą organizację osób zatrudnionych lub pracodawców mającą na celu popieranie i ochronę interesów pracowników lub pracodawców (art. 10), organizacje takie powinny zatem mieć możliwość wchodzenia w rokowania zbiorowe w interesie swoich członków. Komitet odnotowuje jednak uwagę rządu, że model stosunków pracy w kraju nie pozwala osobom zatrudnionym ani ludziom wolnych zawodów wchodzić w rokowania. Komitet przypomina w tym zakresie, że – w oparciu o zasady wolności zrzeszania się – wszyscy zatrudnieni, z jednym tylko wyjątkiem dotyczącym członków sił zbrojnych i policji, powinni mieć prawo tworzenia i wstępowania do organizacji wedle własnego wyboru. Kryterium określającym osoby, którym przysługuje to uprawnienie, nie jest przeto okoliczność istnienia stosunku pracy, którego często brak, jak ma to miejsce na przykład w sytuacji pracowników rolnych, osób samozatrudnionych w ogólności, albo tych, które wykonują wolne zawody, a którym mimo to powinno przysługiwać prawo zrzeszania się [patrz Digest of decisions and principles of the Freedom of Association Committee, fifth (revised) edition, 2006, par. 254]. A zatem Komitet, podobnie jak Komitet Ekspertów, zwraca się do rządu o podjęcie niezbędnych kroków, w tym – gdziekolwiek jest to konieczne – zmiany ustawodawstwa w celu zapewnienia, by wszystkim osobom zatrudnionym, bez jakiegokolwiek rozróżnienia, łącznie z osobami samozatrudnionymi oraz zatrudnionymi na podstawie umów cywilnoprawnych, przyznano prawo tworzenia i przystępowania, wedle swego wyboru, do organizacji w rozumieniu konwencji nr 87. Ponadto, przypominając że konwencja nr 98 chroni wszystkie osoby zatrudnione i ich przedstawicieli przed aktami dyskryminacji dążącymi do naruszenia wolności związkowej w dziedzinie pracy oraz że jedyne dopuszczalne wyjątki od jej stosowania dotyczą policji, sił zbrojnych i urzędników państwowych zaangażowanych w administrowanie państwem, Komitet zwraca się do rządu o zapewnienie, by wszystkie osoby zatrudnione i ich przedstawiciele doznawały odpowiedniej ochrony przed wszelkimi aktami dyskryminacji dążącymi do naruszenia wolności związkowej w dziedzinie pracy, niezależnie od tego, czy osoby te mieszczą się w definicji pracowników przyjętej w Kodeksie pracy, czy też nie.
1085. Komitet zauważa ponadto zarzut skarżącej, nie zakwestionowany przez rząd, że ustawa o związkach zawodowych czyni rozróżnienie pomiędzy tymi, którzy mogą tworzyć związki zawodowe i przystępować do nich oraz tymi, którzy mogą jedynie przystępować do związków zawodowych. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii, skarżąca odwołuje się, w szczególności, do następujących kategorii ludzi pracy: osób wykonujących pracę nakładczą, bezrobotnych i emerytów. Komitet podkreśla, że chałupnicy nie są wyłączeni spod działania konwencji nr 87 a przeto powinni podlegać gwarancjom, których ona udziela i mieć prawo tworzenia i przystępowania do organizacji zawodowych. Komitet zwraca się zatem do rządu, by ten dokonał zmiany ustawy o związkach zawodowych w powyższym zakresie. Komitet nie uważa jednak, by przyznawanie osobom zatrudnionym, które przeszły na emeryturę oraz bezrobotnym jedynie prawa przystępowania do związku zawodowego i uczestniczenia w jego działalności stosownie do przepisów organizacji, o której mowa, pozostawało w sprzeczności z wolnością zrzeszania się.
1086. Komitet zwraca się do rządu o przedstawienie Komitetowi Ekspertów ds. Stosowania Konwencji i Zaleceń, którego dotyczą aspekty legislacyjne tej sprawy, informacji co do kroków podjętych lub przewidywanych w celu doprowadzenia ustawodawstwa i praktyki do stanu zgodnego z zasadami wolności zrzeszania się.
Zalecenia Komitetu
1087. W świetle poprzedzających wniosków, Komitet zwraca się do Rady Administracyjnej o zaaprobowanie następujących zaleceń:
(a) Komitet zwraca się do rządu o podjęcie niezbędnych kroków w celu zapewnienia, by wszystkim osobom zatrudnionym, bez jakiegokolwiek rozróżnienia, łącznie z osobami samozatrudnionymi oraz zatrudnionymi na podstawie umów cywilnoprawnych, przyznano prawo tworzenia i przystępowania, wedle swego wyboru, do organizacji w rozumieniu konwencji nr 87.
(b) Przypominając, że konwencja nr 98 chroni wszystkie osoby zatrudnione i ich przedstawicieli przed aktami dyskryminacji dążącymi do naruszenia wolności związkowej w dziedzinie pracy oraz że jedyne dopuszczalne wyjątki od jej stosowania dotyczą policji, sił zbrojnych i urzędników państwowych zaangażowanych w administrowanie państwem, Komitet zwraca się do rządu o zapewnienie, by wszystkie osoby zatrudnione i ich przedstawiciele doznawały odpowiedniej ochrony przed wszelkimi aktami dyskryminacji dążącymi do naruszenia wolności związkowej w dziedzinie pracy, niezależnie od tego, czy osoby te mieszczą się w definicji pracowników przyjętej w Kodeksie pracy, czy też nie.
(c) Komitet zwraca się do rządu, by ten dokonał zmiany ustawy o związkach zawodowych tak aby zapewnić, osobom wykonującym pracę nakładczą by mogły tworzyć organizacje i przystępować do nich wedle własnego wyboru.
(d) Komitet zwraca się do rządu o przedstawienie Komitetowi Ekspertów ds. Stosowania Konwencji i Zaleceń, którego dotyczą aspekty legislacyjne tej sprawy, informacji co do kroków podjętych lub przewidywanych w celu doprowadzenia ustawodawstwa i praktyki do stanu zgodnego z zasadami wolności zrzeszania się.
