W cieniu wielkich, spektakularnych uroczystości Narodowego Święta, w malutkim, wiejskim gotyckim kościele w Pluskowęsach (tuż przed Kowalewem Pomorskim) 11 listopada odbyła się skromna uroczystość poświęcenia nowej płyty nagrobnej pomnika Natalisa Sulerzyskiego (1801-78) – polskiego patrioty, działacza gospodarczego, pozytywistyu – ongiś niezwykle popularnego, dziś trochę zapomnianego – polskiego polityka z ziemi chełmińskiej.

W panteonie wybitnych postaci Pomorza i Prus Zachodnich XIX wieku, postać Natalisa Sulerzyskiego (zapisywanego również jako Suleżyski) zajmuje miejsce szczególne. Urodzony w rodzinie średnioszlacheckiej pieczętującej się herbem Junosza, przez całe życie łączył nowoczesne podejście do gospodarki rolnej z niezłomną walką o zachowanie polskości w zaborze pruskim.

Natalis Franciszek Izydor Sulerzyski przyszedł na świat 28 września 1801 roku w Piątkowie pod Kowalewem Pomorskim. Był synem Wincentego Sulerzyskiego i Anny z Mieroszewskich. Jego wczesna edukacja przypadła na wolnościowy zryw epoki napoleońskiej – od 1811 roku kształcił się w gimnazjum w Toruniu, należącym wówczas do Księstwa Warszawskiego.

Swoje horyzonty polityczne i intelektualne poszerzył jednak podczas studiów zagranicznych. W 1820 roku wyjechał na Uniwersytet w Lipsku, by studiować prawo i administrację, po czym przeniósł się na prestiżową uczelnię w Heidelbergu (1823 r.). To tam zżył się z polską młodzieżą patriotyczną, co na zawsze ukierunkowało jego życiowe działania.

Po powrocie na Pomorze w 1824 roku Sulerzyski w pełni poświęcił się zarządzaniu majątkami ziemskimi. Po nagłej śmierci brata (1834 r.) podjął strategiczną decyzję o wykupieniu od rodziny dóbr w rodzinnym Piątkowie oraz przylegających wsi: Dylewie i Zegartowicach. Jako znakomity inwestor systematycznie pomnażał swój majątek – w połowie XIX wieku należał do ścisłej elity najbogatszych polskich ziemian na ziemi chełmińskiej, posiadając łącznie 7 majątków i blisko 20 tysięcy morgów ziemi.

Architektonicznym pomnikiem jego potęgi pozostał majestatyczny, neogotycki pałac w Piątkowie. Zbudowany w latach 1850–1852 z rozkazu Sulerzyskiego i według projektu architekta Aleksandra Galle, obiekt wyraźnie nawiązuje do formy średniowiecznego, obronnego zamku z basztami.

Zgromadzony majątek regularnie przeznaczał na finansowanie działań konspiracyjnych. W 1833 roku zaangażował się w pomoc dla tzw. partyzantki Zaliwskiego i Artura Zawiszy, za co został skazany przez Prusaków na rok więzienia (karę zniosła późniejsza amnestia).

Utrzymywał potajemne kontakty z emisariuszami Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, co skończyło się kolejnym aresztowaniem w 1846 roku i zamknięciem w twierdzy grudziądzkiej. Pruskie cele nie złamały jego ducha, wręcz przeciwnie – na fali Wiosny Ludów w 1848 roku Sulerzyski stanął na czele zbrojnego Tymczasowego Komitetu Narodowego Prus Polskich w Chełmnie. Za tę próbę wywołania narodowego powstania na Pomorzu ponownie spędził w lochach osiem miesięcy.

Kiedy opór zbrojny stracił na sile, Sulerzyski zmienił taktykę i zaczął działać na legalnym, politycznym froncie. Od 1849 aż do 1864 roku skutecznie reprezentował interesy Polaków jako poseł na sejm berliński.

W tym samym czasie intensywnie rozwijał polskie zrzeszenia gospodarcze, stawiając na pracę organiczną. Wspólnie z Ignacym Łyskowskim założył w 1861 roku Towarzystwo Agronomiczne w Brodnicy (pierwsze w Prusach Zachodnich) i został jego wieloletnim prezesem. Dbał również o pielęgnowanie polskiej tożsamości kulturowej, organizując luksusowe „bale polskie” w Grudziądzu i Wąbrzeźnie.

W obawie przed ponownym uwięzieniem po wybuchu powstania styczniowego, w 1865 roku Sulerzyski musiał uciekać z ojczystego Pomorza i wyemigrował do Krakowa. Tam zajął się porządkowaniem archiwów, w wyniku czego powstał jego kultowy „Pamiętnik byłego posła ziemi pruskiej na sejm berliński” – nieocenione do dziś źródło wiedzy o epoce.

Zmarł z dala od domu, 24 sierpnia 1878 roku, w modnym wówczas uzdrowisku Lázně Jeseník (Gräfenberg). Szybko jednak przewieziono go w rodzinne strony – 3 września spoczął w asyście tłumów w sąsiadujących z Piątkowem Pluskowęsach, u boku dwóch tragicznie zmarłych żon (Izabelli z Czapskich i Leonardy z Wybickich).

Nową płytę na grobie Sulerzyskiego ufundował warszawski przedsiębiorca Włodzimierz Gędek, a gruby czarny kamień oszlifowano i napisy wykonano w Zakładzie Kamieniarskim  „Euro Granit” Ryszarda Zamożniaka z Gniewkowa. Uczestnikom uroczystości w plukowęskim kościele rozdano także książkę autorstwa Włodzimierza Gędka i Piotra Grążawskiego w całości poświęconą Natalisowi Suleżyskiemu.

Red.