{"id":797,"date":"2019-11-28T14:07:33","date_gmt":"2019-11-28T13:07:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/?p=797"},"modified":"2022-09-09T14:09:29","modified_gmt":"2022-09-09T12:09:29","slug":"w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/","title":{"rendered":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa"},"content":{"rendered":"
\n

W dziejach my\u015bli ludzkiej na r\u00f3\u017cne sposoby okre\u015blano i definiowano cz\u0142owieka. Homer pisa\u0142 w „Iliadzie”, \u017ce „ze wszystkich stworze\u0144, \u017cyj\u0105cych na \u015bwiecie, \u017cadne nie jest tak po\u017ca\u0142owania godne, jak cz\u0142owiek”. Perski m\u0119drzec, Omar Chajjam, matematyk\u00a0 \u017cyj\u0105cy w XI wieku, m\u00f3wi\u0142:\u00a0 „Przyszed\u0142em na ten \u015bwiat – nie wiem, czemu, nie wiem, sk\u0105d\u00a0 –\u00a0 jak\u00a0 woda, kt\u00f3ra, chc\u0105c czy nie chc\u0105c, p\u0142ynie: odejd\u0119 z niego\u00a0 – nie wiem, dok\u0105d – jak wiatr, co nad pustyni\u0105, chc\u0105c czy nie chc\u0105c, wieje. Od \u015brodka ziemi poprzez Si\u00f3dm\u0105 Bram\u0119 wznios\u0142em si\u0119\u00a0 i na tronie Saturna zasiad\u0142em. I wiele w\u0119z\u0142\u00f3w rozpl\u0105ta\u0142em w tej w\u0119dr\u00f3wce\u00a0 –\u00a0 lecz\u00a0 opar\u0142\u00a0 mi\u00a0 si\u0119\u00a0 w\u0119ze\u0142\u00a0 \u015bmierci\u00a0 i\u00a0 losu cz\u0142owieka.”<\/p>\n

Arystoteles twierdzi\u0142, \u017ce w przypadku cz\u0142owieka chodzi o zwierz\u0119 dwunogie, bezpi\u00f3re. Kiedy indziej m\u00f3wi\u0142, \u017ce chodzi o zwierz\u0119 rozumne lub spo\u0142eczne. Jednak egzystencj\u0119 cz\u0142owieka nie mo\u017cna wyprowadzi\u0107 ostatecznie ze spo\u0142ecze\u0144stwa, skoro samo spo\u0142ecze\u0144stwo potrzebuje sensu.<\/p>\n

O wiele p\u00f3\u017aniej Kant m\u00f3wi o ludziach jako celach, a nie \u015brodkach, co wydaje si\u0119 zapobiega uprzedmiotowieniu, instrumentalizacji cz\u0142owieka, czyli redukcji, kt\u00f3ra neguje cz\u0142owiecze\u0144stwo. Ale czy twierdzenie, \u017ce kto\u015b jest celem sam w sobie uwalnia od rozpaczy?\u00a0[1]<\/sup><\/a><\/p>\n

Te, niewystarczaj\u0105ce okre\u015blenia cz\u0142owieka, Abraham Jishua Heschel (1907 \u2013 1972), polski \u017byd, rabin i filozof,\u00a0 nast\u0119pca Martina Bubera we frankfurckim o\u015brodku studi\u00f3w \u017cydowskich, dope\u0142nia wizj\u0105 cz\u0142owiecze\u0144stwa w Biblii. Twierdzi\u0142, ze Biblia daje przede wszystkim wizj\u0119 cz\u0142owieka (\u201eBiblia nie jest ksi\u0105\u017ck\u0105 o Bogu; Biblia jest ksi\u0105\u017ck\u0105 o cz\u0142owieku\u201d). Biblijna wizja jest \u2013 jego zdaniem \u2013 buntem przeciw tyranii rzeczy. Bo \u201eistota bycia ludzkim jest warto\u015bci\u0105; warto\u015bci\u0105 uwik\u0142an\u0105 w byt ludzki\u201d. Rozwa\u017ca: \u201eDla umys\u0142u biblijnego cz\u0142owiek to nade wszystko byt podleg\u0142y rozkazom; byt, wobec kt\u00f3rego mo\u017cna stawia\u0107 wymagania. G\u0142\u00f3wnym problemem nie jest: \u2018Czym jest bycie?\u2019, lecz raczej: \u2018Czego ode mnie si\u0119 \u017c\u0105da?\u2019 Chodzi o p\u0142yn\u0105ce z zewn\u0105trz przykazania (nie ze spo\u0142ecze\u0144stwa czy samej ja\u017ani, ale spoza nas) chodzi o obiektywne wezwanie, by przezwyci\u0119\u017ca\u0107 nier\u00f3wno\u015b\u0107, niesprawiedliwo\u015b\u0107, bezsilno\u015b\u0107, cierpienie, beztrosk\u0119, ucisk\u201d. Wed\u0142ug \u017cydowskiego my\u015bliciela: \u201etajemnica bytu ludzkiego nie tkwi w tym, czym on jest, lecz w tym, czym jest w stanie by\u0107\u201d. Cz\u0142owiek to byt, kt\u00f3ry odbiera wezwanie i w centrum swego \u017cycia \u201epodejmuje zobowi\u0105zanie, kt\u00f3rego nie jest \u015bwiadom\u201d.\u00a0[2]<\/sup><\/a>
\n1. Pytanie o cz\u0142owieka<\/p>\n

Pytanie o cz\u0142owieka ci\u0105gle pozostaje najwa\u017cniejszym w poszukiwaniach my\u015bli filozoficznej.<\/p>\n

W Ksi\u0119dze Rodzaju, w opisie pierwotnego stanu szcz\u0119\u015bcia cz\u0142owieka, czytamy: \u201eA zasadziwszy ogr\u00f3d w Eden na wschodzie, Pan B\u00f3g umie\u015bci\u0142 tam cz\u0142owieka, kt\u00f3rego ulepi\u0142 (Rdz 2, 8). Cz\u0142owiek pozostawa\u0142 w ca\u0142kowitej harmonii z Bogiem. Uprawia\u0142 ogr\u00f3d Eden, do kt\u00f3rego zosta\u0142 zaproszony przez Stw\u00f3rc\u0119. Cz\u0142owiek trwa\u0142 w pokoju, nie zadawa\u0142 pytania: \u201epo co jestem?\u201d, \u201edlaczego zosta\u0142em stworzony?\u201d Wydaje si\u0119, \u017ce elementem szcz\u0119\u015bcia rajskiego by\u0142 spok\u00f3j wewn\u0119trzny, kt\u00f3ry tak\u017ce ogarn\u0105\u0142 umys\u0142 cz\u0142owieka. Dopiero p\u00f3\u017aniej, po grzechu, cz\u0142owiek dowiedzia\u0142 si\u0119: :\u201dJak pr\u00f3chno si\u0119 on (cz\u0142owiek) rozpadnie, niczym ubranie zjedzone przez mole\u201d (Hi 13, 28). Wielokrotnie z ust cz\u0142owieka, po grzechu pierworodnym, padnie pytanie o to, kim jest. Cz\u0142owiek po grzechu rozpocz\u0105\u0142 sw\u0105 wielk\u0105, trwaj\u0105c\u0105 do dzisiaj, medytacj\u0119 antropologiczn\u0105 nad samym sob\u0105.<\/p>\n

Cz\u0142owiek nie czuje si\u0119 godny podj\u0105\u0107 wielkie wezwanie Boga. Moj\u017cesz, otrzymawszy misj\u0119 wyprowadzenia Izraelit\u00f3w z niewoli w Egipcie, zadaje Bogu pytanie: \u201eKim\u017ce ja jestem (hebr. mi anoki), bym mia\u0142 i\u015b\u0107 do faraona i wyprowadzi\u0107 syn\u00f3w Izraela z Egiptu?\u201d (Wj 3, 11).<\/p>\n

Pytanie o swoj\u0105 godno\u015b\u0107 zadaje sobie cz\u0142owiek wobec mo\u017cliwo\u015bci zwracania si\u0119 do Boga. Psalmista wyznaje: \u201eKim\u017ce jest ten cz\u0142owiek (mi \u2013 zeh ha is), kt\u00f3ry si\u0119 boi Jahwe? Takiemu On ukazuje drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 winien obra\u0107\u201d (Ps 25, 12).<\/p>\n

Pytanie o samego siebie pada tak\u017ce wobec zadumy nad relacj\u0105 z innymi lud\u017ami, pragnieniem \u017cycia i szcz\u0119\u015bcia, co wyr\u00f3\u017cnia cz\u0142owieka spo\u015br\u00f3d innych stworze\u0144. Psalmista wyznaje: \u201eKim jest cz\u0142owiek (mi \u2013 ha is), kt\u00f3ry mi\u0142uje \u017cycie, kt\u00f3ry kocha dni, by za\u017cywa\u0107 szcz\u0119\u015bcia\u201d (Ps 34, 13).<\/p>\n

Cz\u0142owiek odczuwa swoj\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i niegodno\u015b\u0107 w spotkaniu ze z\u0142em i ci\u0105g\u0142ym powrotem do grzech\u00f3w. Hiob formu\u0142uje t\u0119 prawd\u0119 s\u0142owami: \u201eCzym\u017ce jest cz\u0142owiek (mah \u2013 enos), \u017ceby mia\u0142 by\u0107 czysty, \u017ceby mia\u0142 by\u0107 prawy zrodzony z kobiety\u201d (Hi 15, 14).<\/p>\n

Cz\u0142owiek niekiedy u\u015bwiadamia sobie swoj\u0105 wielko\u015b\u0107 i niezwyk\u0142o\u015b\u0107 po\u015br\u00f3d stworze\u0144, a tak\u017ce ogromn\u0105 w\u0142adz\u0119 nad \u015bwiatem. Psalmista zadaje Bogu pytanie: \u201eCzym\u017ce jest cz\u0142owiek (mah \u2013 enos), \u017ce o nim pami\u0119tasz, i czym syn cz\u0142owieczy (ben \u2013 adam), \u017ce si\u0119 o niego troszczysz? Uczyni\u0142e\u015b go niewiele mniejszym od Boga, chwa\u0142\u0105 i czci\u0105 go uwie\u0144czy\u0142e\u015b. Obdarzy\u0142e\u015b go w\u0142adz\u0105 nad dzie\u0142ami r\u0105k Twoich, z\u0142o\u017cy\u0142e\u015b wszystko pod jego stopy\u201d (Ps 8, 5 \u2013 7).<\/p>\n

Pytanie o cz\u0142owiecze\u0144stwo wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce ze spostrze\u017ceniem niezwyk\u0142ej opieki Boga nad lud\u017ami. Cz\u0142owiek jest te\u017c \u015bwiadomy, \u017ce wszystko, co go spotyka i dotyka, jest zwi\u0105zane z wol\u0105 Stw\u00f3rcy. B\u00f3g jest przy nim wtedy, gdy jest mu \u017ale, jak i w\u00f3wczas, gdy jest mu dobrze. Hiob, dotkni\u0119ty cierpieniem, zadaje pytanie: \u201eCzym\u017ce jest cz\u0142owiek (mah \u2013 enos), \u017ce go tak zaszczycasz i \u017ce na niego zwracasz uwag\u0119, \u017ce go nawiedzasz ka\u017cdego poranka, \u017ce go co chwila przenikasz do g\u0142\u0119bi? Kiedy\u017c nareszcie wzrok sw\u00f3j odwr\u00f3cisz ode mnie, pozwolisz mi wytchn\u0105\u0107, abym prze\u0142kn\u0105\u0142 \u015blin\u0119?\u201d (Hi 7, 17 \u2013 19).\u00a0[3]<\/sup><\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

Cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny przywyk\u0142 do nieustannych zmian, kt\u00f3re nazywa post\u0119pem. Bezmy\u015blnie te\u017c zaakceptowa\u0142 fakt, \u017ce jako ludzie aktualne pokolenie nie r\u00f3\u017cni si\u0119 w swej istocie od praprzodk\u00f3w sprzed 200 tysi\u0119cy lat. Mimo, \u017ce warunki \u017cycia uleg\u0142y znacznym zmianom, to przecie\u017c praprzodkowie dysponowali podobn\u0105 umys\u0142owo\u015bci\u0105, przenikliwo\u015bci\u0105 obserwacji i gromadzenia do\u015bwiadcze\u0144.\u00a0[4]<\/sup><\/a><\/p>\n

Pomimo nieustannych bada\u0144, eksperyment\u00f3w i refleksji nad cz\u0142owiekiem, nadal pozostaje on tajemnic\u0105.\u00a0[5]<\/sup><\/a><\/p>\n

Nauka ci\u0105gle formu\u0142uje szereg pyta\u0144 dotycz\u0105cych cz\u0142owieka, na kt\u00f3re nie znajduje odpowiedzi. Przyk\u0142ady mo\u017cna mno\u017cy\u0107. Co to jest \u017cycie? Kiedy jest si\u0119 martwym? Czy bry\u0142a cia\u0142a, pod\u0142\u0105czona do aparatury medycznej, rurek i aparat\u00f3w pomiarowych, ma jeszcze samo\u015bwiadomo\u015b\u0107? Jakie jest kryterium cz\u0142owiecze\u0144stwa dla embriona i dla sztucznie podtrzymywanego \u017cycia? Gdzie przebiega granica mi\u0119dzy tym, co ludzkie, a tym, co nie-ludzkie?\u00a0[6]<\/sup><\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

\"\"<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n

Bardzo cz\u0119sto nauka dokonuje w opisie cz\u0142owieka jego redukcji, sprowadzaj\u0105c prawd\u0119 o nim do prawdy o zwierz\u0119ciu z dodatkowymi przymiotami, jako specyficznego elementu\u00a0 \u015bwiata fizycznego, albo maszyny o szczeg\u00f3lnych mo\u017cliwo\u015bciach. Nikt jednak z ludzi nie chce by\u0107 zredukowany do takiego opisu. Nauka opisuje wi\u0119c co\u015b mniej ni\u017c cz\u0142owieka.<\/p>\n

Przed ponad 200 laty Dawid Hume napisa\u0142: \u201eJest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce wszystkie nauki pozostaj\u0105 w pewnym stosunku, bardziej lub mniej wyra\u017conym, do natury ludzkiej; i \u017ce cho\u0107by kt\u00f3ra z nich nie wiedzie\u0107 jak wydawa\u0142a si\u0119 oddalona od tej natury, to przecie\u017c wszystkie one powracaj\u0105 do niej na tej czy innej drodze. Nawet matematyka, filozofia naturalna i religia naturalna w pewnej mierze zale\u017c\u0105 od nauki o cz\u0142owieku; s\u0105 one bowiem przedmiotem ludzkiego poznania i przedmiotem s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re tworzy cz\u0142owiek dzi\u0119ki swym si\u0142om i w\u0142adzom\u201d.\u00a0[7]<\/sup><\/a><\/p>\n

Pytanie o cz\u0142owieka, najcz\u0119\u015bciej podejmowane w historii my\u015bli ludzkiej, powraca na nowo w ka\u017cdej epoce dziej\u00f3w, w kolejnym pokoleniu my\u015blicieli. Ka\u017cdy cz\u0142owiek, ka\u017cdego czasu jest cz\u0119\u015bci\u0105 epoki, w kt\u00f3rej przysz\u0142o mu \u017cy\u0107. Jan Pawe\u0142 II, w encyklice \u201eFides et ratio\u201d pisa\u0142 o tym w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eKa\u017cdy cz\u0142owiek jest w\u0142\u0105czony w jak\u0105\u015b kultur\u0119, zale\u017cy od niej i na ni\u0105 oddzia\u0142uje. Cz\u0142owiek jest jednocze\u015bnie dzieckiem i ojcem kultury, w kt\u00f3rej \u017cyje\u201d.\u00a0[8]<\/sup><\/a>\u00a0W wymiarze indywidualnym i spo\u0142ecznym, historyczne wydarzenia i paradygmaty my\u015blenia w zasadniczy spos\u00f3b implikuj\u0105 rozumienie przez cz\u0142owieka ca\u0142ej rzeczywisto\u015bci, \u0142\u0105cznie z nim samym.
\n2. Kryzys cywilizacyjny<\/p>\n

Wiek XX i XXI jest nazywany epok\u0105 ponowoczesno\u015bci i postmodernizmu. Jan Pawe\u0142 II podkre\u015bla\u0142, pr\u00f3buj\u0105c bli\u017cej zdefiniowa\u0107 postmodernizm, \u017ce jego cech\u0105 charakterystyczn\u0105 jest brak precyzyjnej definicji. Definicj\u0105 postmodernizmu jest brak definicji. W jego obszarze jest wiele zjawisk i niesp\u00f3jnych koncepcji. Ich zwornikiem jest szeroko rozumiany relatywizm. Odchodzi si\u0119 wi\u0119c od metafizycznego definiowania rzeczywisto\u015bci, podkre\u015bla si\u0119 miejsce wolno\u015bci w subiektywnym traktowaniu norm etycznych powszechnie uwa\u017canych za obiektywne, w\u0105tpi si\u0119 w \u015bcis\u0142\u0105 korelacj\u0119 mi\u0119dzy intelektem, a rzeczywisto\u015bci\u0105. Na pytanie o cz\u0142owieka, odpowiada si\u0119 kr\u00f3tkim stwierdzeniem: \u201eJeste\u015bmy!\u201d Interpretacja fenomenu cz\u0142owieka potwierdza jedynie, \u017ce nie znajdujemy odpowiedzi na to pytanie w sobie. Jan Pawe\u0142 II podpowiada, \u017ce odpowiedzi\u0105 na pytanie o cz\u0142owieka jest Chrystus.\u00a0[9]<\/sup><\/a>\u00a0 Uj\u0119cie socjologiczne, czy psychologiczne cz\u0142owieka, pozwala jedynie na umieszczenie go w splocie \u2013 bardziej lub mniej u\u015bwiadomionych \u2013 odniesie\u0144 i stwierdzenie, \u017ce nie jeste\u015bmy sami, bo \u017cyjemy w relacjach. Jedynie cz\u0142owiek, spo\u015br\u00f3d istot \u017cyj\u0105cych na ziemi, jest stworzeniem, kt\u00f3re posiada \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnego istnienia i potrzeb\u0119 wykorzystania swego potencja\u0142u intelektualnego. Jan Pawe\u0142 II pisa\u0142 o cz\u0142owieku: \u201eWe wszystkich przejawach swego \u017cycia wnosi co\u015b, co odr\u00f3\u017cnia go od reszty stworzenia: nieustanne otwarcie na tajemnic\u0119 i nieugaszone pragnienie wiedzy\u201d.\u00a0[10]<\/sup><\/a><\/p>\n

Papie\u017c Benedykt XVI podkre\u015bli\u0142, ze cz\u0142owiek przede wszystkim pozostaje w poszukiwaniu odpowiedzi, \u201ejest pytaniem\u201d. W encyklice \u201eSpes salvi\u201d pisa\u0142, ze ludzkie \u017cycie sk\u0142ada si\u0119 z nadziei, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 kolejnym etapom jego \u017cycia. Cech\u0105 tzw. \u201ema\u0142ych nadziei\u201d jest ich niewystarczalno\u015b\u0107 wobec tajemnicy \u015bmierci \u2013 najtrudniejszego wyzwania ludzkiego \u017cycia. Nawet zrealizowanie wszystkich \u201ema\u0142ych nadziei\u201d nie utworzy \u201ewielkiej nadziei\u201d. \u201eWielka nadzieja\u201d jest darem, a nie sum\u0105 \u201ema\u0142ych nadziei\u201d.\u00a0[11]<\/sup><\/a><\/p>\n

Wobec tego wyzwania cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny staje bezradny, \u0142atwo rezygnuje z dalszych poszukiwa\u0144 odpowiedzi. Papie\u017c Franciszek, w encyklice Lumen fidei\u201d, przyznaje: \u201eCz\u0142owiek zrezygnowa\u0142 z poszukiwania wielkiego \u015bwiat\u0142a, by zadowoli\u0107 si\u0119 ma\u0142ymi \u015bwiate\u0142kami, kt\u00f3re o\u015bwiecaj\u0105 kr\u00f3tk\u0105 chwil\u0119, ale s\u0105 niezdolne do otwarcia drogi\u201d.\u00a0[12]<\/sup><\/a><\/p>\n

Papie\u017c Franciszek w \u201eLumen fidei\u201d pisa\u0142: \u201eWierz\u0105cy uczy si\u0119 patrze\u0107 na samego siebie, bior\u0105c za punkt wyj\u015bcia wyznawan\u0105 wiar\u0119. Posta\u0107 Chrystusa jest zwierciad\u0142em, w kt\u00f3rym odkrywa w\u0142asny obraz. A poniewa\u017c Chrystus zawiera w sobie wszystkich wierz\u0105cych, tworz\u0105cych Jego cia\u0142o, chrze\u015bcijanin pojmuje siebie w tym ciele, w pierwotnej relacji do Chrystusa i do braci w wierze\u201d.\u00a0[13]<\/sup><\/a><\/p>\n

Pytanie o cz\u0142owieka trzeba wi\u0119c zada\u0107 Bogu. On sam je kiedy\u015b zada\u0142 cz\u0142owiekowi, gdy zaszyty w ogrodzie Eden, ukrywa\u0142 si\u0119 przed swym Stw\u00f3rc\u0105. A B\u00f3g poszukiwa\u0142 go, formu\u0142uj\u0105c pytanie: \u201eAdamie, gdzie jeste\u015b?\u201d Pytanie to powraca i rozbrzmiewa nad kolejnym pokoleniem ludzi. Poszukuj\u0105c siebie, w istocie tych zabieg\u00f3w poszukuj\u0105 Boga, kt\u00f3ry ma dla cz\u0142owieka odpowied\u017a.<\/p>\n

Ju\u017c od dawna zauwa\u017cono, \u017ce u podstaw post\u0119powania ludzi i ich dzia\u0142ania le\u017c\u0105 ich pogl\u0105dy. W\u015br\u00f3d tych podstawowych, tworz\u0105cych fundament relacji ze \u015bwiatem, pogl\u0105d\u00f3w, znajduje si\u0119 spos\u00f3b my\u015blenia o cz\u0142owieku. To, jak rozumie cz\u0142owieka, samego siebie, nie pozostaje oboj\u0119tne lecz kszta\u0142towane wed\u0142ug tego, czy poostrzega siebie jako fragment przyrody, czy jako wy\u0142\u0105cznie warto\u015b\u0107 duchow\u0105. Koncepcji cz\u0142owieka mo\u017ce by\u0107 wiele, a jedynym niezaprzeczalnym faktem pozostaje samo istnienie cz\u0142owieka.\u00a0[14]<\/sup><\/a><\/p>\n

Jedn\u0105 z form ucieczki przed podj\u0119ciem refleksji nad cz\u0142owiekiem jest postawa oboj\u0119tno\u015bci wobec zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z problemem osoby ludzkiej. Cz\u0119sto okre\u015bla si\u0119 j\u0105 jako \u201ezab\u00f3jstwo osoby\u201d. Polega ona na eliminacji z refleksji tego, co stanowi osob\u0119 ludzk\u0105, okre\u015bla jego istot\u0119, ma ona miejsce w wielu postawach, np. usuni\u0119ciu rangi g\u0142osu sumienia w spotkaniu i dzia\u0142aniu z innymi, skupienie uwagi na konsumpcji, ho\u0142dowaniu \u201ecywilizacji \u015bmierci\u201d, redukcji cz\u0142owieka do jednego wymiaru jego istnienia (materialnego lub spirytualistycznego).\u00a0[15]<\/sup><\/a><\/p>\n

V. E. Frankl, wybitny austriacki psychiatra i psycholog, tw\u00f3rca tzw. analizy egzystencjalnej i logoterapii, jako wi\u0119zie\u0144 hitlerowskich oboz\u00f3w koncentracyjnych (m.in. Auschwitz, Teresin, Dachau), doszed\u0142 do wniosku, ze cz\u0142owiek poszukuje w swoim \u017cyciu przede wszystkim sensu. \u00d3w \u201epokarm duchowy\u201d to pragnienie silniejsze ni\u017c nawet pokarmu cielesnego. Warunki \u017cycia obozowego nios\u0142y ze sob\u0105 niebezpiecze\u0144stwo depersonalizacji, uczynienia z jednostek \u201eistot\u0119 masow\u0105\u201d (Massenwwesen). Tak\u0105 \u201ejednostk\u0119 masow\u0105\u201d cechowa\u0142o nastawienie pop\u0119dowe nastawienie, wyzute z wszelkich wy\u017cszych d\u0105\u017ce\u0144 i uczu\u0107. Psychologowie nazwali to zjawisko \u2013 owe zachowania wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 \u201eregresj\u0105\u201d, powrotem do zachowa\u0144 prymitywnych. Dzieje si\u0119 to w sytuacjach kryzysu, zagubienia ludzkiej to\u017csamo\u015bci, zagubienia jednostki, bez wzgl\u0119du na sytuacj\u0119 wojny i prze\u015bladowa\u0144.\u00a0[16]<\/sup><\/a>\u00a0Jak stwierdzi\u0142: ka\u017cdy l\u0119k cz\u0142owieka jest ostatecznie l\u0119kiem sumienia. Duchowe ukrywanie l\u0119ku i winy, ucieczka od my\u015bli na temat powagi z\u0142a, przemienia si\u0119 w twory umys\u0142u, w kt\u00f3rym pojawiaj\u0105 si\u0119 techniki samorozgrzeszenia. Dochodzi do \u201est\u0142umienia sumienia\u201d, a tym samym do porzucenia istotnego wymiaru cz\u0142owiecze\u0144stwa.\u00a0[17]<\/sup><\/a><\/p>\n

Promowana powszechnie obecnie\u00a0 wizja cz\u0142owieka zak\u0142ada, \u017ce rodzi si\u0119 on\u00a0 wewn\u0119trznie bezkonfliktowy, \u017ce nigdy nie krzywdzi samego siebie, \u017ce nie potrzebuje dyscypliny, czujno\u015bci, nawr\u00f3cenia i jasnych zasad moralnych. Redukuje si\u0119 cz\u0142owieka do cia\u0142a, emocji i subiektywnych przekona\u0144. Za najwy\u017csze dobro humanizm ateistyczny uznaje chwilow\u0105 przyjemno\u015b\u0107, (hedonizm), a za najwy\u017csz\u0105 prawd\u0119\u00a0 – przekonanie o tym, \u017ce nie ma obiektywnej prawdy. W tej wizji najwy\u017csz\u0105 warto\u015bci\u0105 nie jest cz\u0142owiek, ale demokracja, tolerancja, akceptacja. Od obywateli oczekuje si\u0119 tolerowania ka\u017cdej formy z\u0142a, patologii i ka\u017cdej z zasad, przyj\u0119tych przez w\u0142adz\u0119 wi\u0119kszo\u015bci\u0105\u00a0 g\u0142os\u00f3w \u2013 nawet, gdy to dotyczy zab\u00f3jstwa (aborcja, eutanazja) lub ochrony prawnej patologii.\u00a0[18]<\/sup><\/a>\u00a0Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 wprowadzenie tzw. aborcji eugenicznej, sprzecznej z wcze\u015bniej przyj\u0119tym konstytucyjnym prawem do \u017cycia i godno\u015bci\u0105 osoby ludzkiej. Konstytucyjne poj\u0119cie \u201ecz\u0142owiek\u201d obejmuje bowiem ka\u017cd\u0105 istot\u0119 posiadaj\u0105c\u0105 genom ludzki, niezale\u017cnie od etapu rozwoju, w tym tak\u017ce w okresie prenatalnym. Jak stwierdzi\u0142 Trybuna\u0142 Sprawiedliwo\u015bci Unii Europejskiej (sprawa Oliver Brustle przeciw Greenpeace), godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka wymaga przyj\u0119cia takiej definicji embrionu ludzkiego, kt\u00f3ra obejmuje \u201eka\u017cd\u0105 ludzk\u0105 kom\u00f3rk\u0119 jajow\u0105, pocz\u0105wszy od momentu jej zap\u0142odnienia, poniewa\u017c to zap\u0142odnienie mo\u017ce rozpocz\u0105\u0107 proces rozwoju jednostki ludzkiej\u201d. Gwarantuje si\u0119 mu nienaruszalno\u015b\u0107 godno\u015bci ludzkiej, podkre\u015bla, i\u017c jest przyrodzona i niezbywalna \u2013 a jednocze\u015bnie zezwala si\u0119 na aborcje.\u00a0[19]<\/sup><\/a><\/p>\n

Humanizm \u015bwiecki przej\u0105\u0142 te\u017c tez\u0119 o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry\u00a0 jest\u00a0 zaledwie\u00a0 „ca\u0142okszta\u0142tem stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych”, co zrodzi\u0142o nieograniczone zaufanie do post\u0119pu zbiorowego, do wy\u0142onienia\u00a0 si\u0119 idei wyzwolonej ludzko\u015bci, wiar\u0119 w racjonalno\u015b\u0107 stawania si\u0119 i w uszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105c\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ludzkich cel\u00f3w. Ateistyczny\u00a0 humanizm\u00a0 spo\u0142eczny zaproponowa\u0142 rodzajowi ludzkiemu namiastk\u0119\u00a0 religii w postaci komunizmu mo\u017cliwego do osi\u0105gni\u0119cia po rewolucji.\u00a0[20]<\/sup><\/a><\/p>\n

We wsp\u00f3\u0142czesnej postaci d\u0105\u017cenia do odg\u00f3rnego kszta\u0142towania jednostki przybieraj\u0105 np. posta\u0107 wp\u0142ywania na kszta\u0142t rodziny, zasady obowi\u0105zuj\u0105ce w ma\u0142\u017ce\u0144stwie czy proces wychowania. Dezorganizacja rodzin, antykoncepcja czy aborcja i eutanazja, maj\u0105 by\u0107 wyrazem nowych sposob\u00f3w kszta\u0142towania relacji mi\u0119dzy jednostkami i jej roli spo\u0142ecznej. Pr\u00f3buje si\u0119 budowa\u0107 prawo pa\u0144stwowe w oparciu o porozumienie spo\u0142eczne, czego domaga si\u0119 tzw. \u201eetyka proceduralna\u201d – nara\u017cona na wielk\u0105 nietrwa\u0142o\u015b\u0107, wynikaj\u0105c\u0105 ze s\u0142abo\u015bci opinii podatnych na przej\u015bciowe mody i ulotne emocje. Brak fundamentalnych podstaw cz\u0119sto wi\u0105\u017ce si\u0119 z pomijaniem wyra\u017anie okre\u015blonego dobra moralnego, sprowadzonego w swej tre\u015bci do tymczasowych um\u00f3w i uk\u0142ad\u00f3w spo\u0142ecznych. Prawo proponuje jedynie to co s\u0142uszne (right) lub nies\u0142uszne (wrong) dla spo\u0142ecze\u0144stwa w okre\u015blonym momencie jego historii.\u00a0[21]<\/sup><\/a>\u00a0W ten spos\u00f3b zsekularyzowane spo\u0142ecze\u0144stwo nie ma przed sob\u0105 \u017cadnego celu poza w\u0142asnym chwilowym zadowoleniem. Tworzy duchow\u0105 pustyni\u0119.<\/p>\n

Kanadyjski filozof, Charles Taylor, nazwa\u0142 takie rozumienie humanizmu \u201ewykluczaj\u0105cym humanizmem\u201d. Okre\u015bla on sam siebie jako wykluczenie transcendentnego punktu odniesienia\u00a0 dla \u017cycia kulturalnego, spo\u0142ecznego i politycznego. \u0141\u0105czy si\u0119 z kultem chwili i pot\u0119pieniem tradycji.\u00a0[22]<\/sup><\/a>\u00a0Afirmacja rzekomej wolno\u015bci my\u015bli \u0142\u0105czy si\u0119 \u201ez odrzuceniem jakiegokolwiek dogmatu\u201d, czyli wszelkiej prawdy objawionej, z \u201emarginalizacj\u0105 Boga\u201d, kt\u00f3ry jest odrzucony jak ka\u017cdy inny autorytet. \u201eTolerancja doktrynalna\u201d sprowadza si\u0119 do odrzucenia jakiegokolwiek g\u0142osu odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na Objawienie, a wi\u0119c odst\u0119puj\u0105cego od powinno\u015bci obywatelskich wzgl\u0119dem reszty spo\u0142ecze\u0144stwa. Laicyzm uwa\u017ca sam siebie za stra\u017cnika tolerancji, kt\u00f3ra wyp\u0142ywa z antychrze\u015bcija\u0144skiego racjonalizmu. W imi\u0119 tolerancji laicyzm zag\u0142usza w rzeczywisto\u015bci g\u0142os Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry odg\u00f3rnie uznany jest za \u201enietolerancyjny\u201d w wyniku\u00a0 g\u0142oszenia prawdy i otwarcia si\u0119 na Objawienie.\u00a0[23]<\/sup><\/a><\/p>\n

To,\u00a0 co\u00a0 ponadnaturalne, nie jest w istocie swej ponadnaturalne, lecz\u00a0 stanowi\u00a0 zaledwie inny wymiar tego, co naturalne. Cz\u0142owiek jest powo\u0142any do si\u0119gania do owych „nowych wymiar\u00f3w”, kt\u00f3re tradycyjne religie traktowa\u0142y jako „nadnaturalne”. W ten spos\u00f3b pojawi\u0142\u00a0 si\u0119\u00a0 nowy\u00a0 typ\u00a0 cz\u0142owieka,\u00a0 kt\u00f3rego\u00a0 C.\u00a0 S.\u00a0 Lewis nazwa\u0142 „materialistycznym\u00a0 magiem”.[24]<\/sup><\/a>\u00a0Jest to nie-teista,\u00a0 kt\u00f3ry\u00a0 jednak\u00a0 przyjmuje wiar\u0119 w to, co tradycyjnie nazywano „ponadnaturalnym”.<\/p>\n

Osobowe relacje mi\u0119dzyludzkie coraz cz\u0119\u015bciej s\u0105 odzierane ze swego osobowego charakteru, przestaje si\u0119 bowiem cz\u0142owieka postrzega\u0107 w ca\u0142ym bogactwie jego uwarunkowa\u0144, kt\u00f3re tworz\u0105 jego egzystencj\u0119. Redukuje si\u0119 go do kategorii u\u017cyteczno\u015bci. Pracownicy s\u0105 traktowani bezosobowo, a klienci \u2013 jako przypadek ekonomiczny, podobnie podw\u0142adni – \u201ezarz\u0105dzany kapita\u0142 ludzki\u201d. Coraz mniej istotne jest to, kim jest cz\u0142owiek, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na jego u\u017cyteczno\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105. Liczy si\u0119 kategoria realnego zysku, jaki jest w stanie wypracowa\u0107, a wi\u0119c postrzega si\u0119 go w kategoriach u\u017cyteczno\u015bci i bezosobowo, prowadz\u0105c do dehumanizacji \u017cycia. W podobnych kategoriach odczytuje si\u0119 i komentuje obecno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a, nazywaj\u0105c go \u201ewrogiem post\u0119pu\u201d. Pomija si\u0119 apele Ko\u015bcio\u0142a o etyczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowych stosunk\u00f3w ekonomicznych, czy wskazania dotycz\u0105ce zagro\u017ce\u0144 zwi\u0105zanych z globalizacj\u0105, apele o zwr\u00f3cenie uwagi na g\u0142\u00f3d i zacofanie ekonomiczne, skupiaj\u0105c si\u0119 na \u201eniepraktycznych\u201d w\u0105tkach nauczania np. na temat szacunku dla nienarodzonych, czy zbrodni eutanazji.\u00a0[25]<\/sup><\/a>
\n3. Zagubienie nauk spo\u0142ecznych<\/p>\n

Cz\u0142owiek jest istot\u0105 dynamiczn\u0105, w podw\u00f3jny znaczeniu tego s\u0142owa. Pierwsz\u0105 form\u0105 jego dynamizmu jest typowa dla sfery psychiczno-umys\u0142owej, kt\u00f3r\u0105 okre\u015bla si\u0119 lakonicznie s\u0142owami \u201ecz\u0142owiek dzia\u0142a\u201d. Obejmuje ona wszystkie \u015bwiadome czynno\u015bci cz\u0142owieka wraz z nieprzymuszonym urzeczywistnianiem warto\u015bci. Druga odmiana dynamizmu wi\u0105\u017ce si\u0119 bardziej z cia\u0142em i streszcza si\u0119 w formule \u201eco\u015b dzieje si\u0119 w cz\u0142owieku\u201d. Podejmowana przez cz\u0142owieka aktywno\u015b\u0107 dostarcza cz\u0142owiekowi wiedzy, kt\u00f3ra go mo\u017ce ubogaci\u0107, spowodowa\u0107 rozw\u00f3j jego wra\u017cliwo\u015bci. Cz\u0142owiek, przychodz\u0105c na \u015bwiat, zastaje wprawdzie okre\u015blone warto\u015bci, porusza si\u0119 w ich kr\u0119gu. Lecz b\u0119d\u0105c woln\u0105 osob\u0105, mo\u017ce si\u0119 sam wobec nich okre\u015bli\u0107 i zdecydowa\u0107, kt\u00f3re wybra\u0107, a kt\u00f3re pomin\u0105\u0107. Tylko od jego wolnego wyboru zale\u017cy, czy wzniesie si\u0119 on poza w\u0142asne ograniczenia i uczyni siebie jako\u015bciowo lepszym bytem, czy te\u017c jego dzia\u0142ania b\u0119d\u0105 prowadzi\u0107 do zmarnienia siebie.\u00a0[26]<\/sup><\/a><\/p>\n

Cz\u0142owiek ma zdolno\u015b\u0107 rozeznania warto\u015bci. Maj\u0105 one obiektywne istnienie, kt\u00f3re cz\u0142owiek mo\u017ce samodzielnie rozpozna\u0107 i urzeczywistni\u0107. Warto\u015bci cechuj\u0105 si\u0119 samoistno\u015bci\u0105, niezale\u017cno\u015bci\u0105 egzystencjaln\u0105, bezwarunkow\u0105 trwa\u0142o\u015bci\u0105 oraz ponadczasowo\u015bci\u0105. Stanowi\u0105 dla cz\u0142owieka najwa\u017cniejszy uk\u0142ad odniesienia i okre\u015blaj\u0105 przestrze\u0144 w kt\u00f3rej ka\u017cdy mo\u017ce odnale\u017a\u0107 sens swego \u017cycia.\u00a0[27]<\/sup><\/a><\/p>\n

Urzeczywistnianie warto\u015bci dokonuje si\u0119 w trojaki spos\u00f3b: przez tw\u00f3rcze dzia\u0142anie; prze\u017cywanie warto\u015bci i przez znoszenie nie\u017cyczliwo\u015bci losu.\u00a0[28]<\/sup><\/a><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne nauki spo\u0142eczne podkre\u015blaj\u0105 paradoks nieobecno\u015bci cz\u0142owieka w my\u015bleniu o cz\u0142owieku.<\/p>\n

Georg Ritzer, wsp\u00f3\u0142czesny ameryka\u0144ski socjolog, profesor University of Maryland, autor s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cki \u201eMakdonaldyzacja spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d (wyd. polskie Muza 1997, 2003), jest autorem poj\u0119cia \u201eglobalizacji niczego\u201d. W najnowszym dziele \u201eGlobalization of Nothing\u201d (\u201eGlobalizacja niczego\u201d, 2004 r.) wskazuje, \u017ce coraz wi\u0119cej poj\u0119\u0107 jest zapisywanych now\u0105 jako\u015bci\u0105, namiastk\u0105 tre\u015bci tradycyjnych instytucji i obszar\u00f3w \u017cycia. I tak wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek zatraca to\u017csamo\u015b\u0107 \u017cyj\u0105c w miejscach nie naznaczonych \u017cadn\u0105 specyficzn\u0105 cech\u0105, \u017cyje \u201enigdzie\u201d, albo \u201eprawie nigdzie\u201d, upodabniaj\u0105c swe \u201enie-domy\u201d (przesta\u0142y by\u0107 przystani\u0105 w \u017cyciu, s\u0105 noclegowni\u0105 i poczekalni\u0105) do dom\u00f3w w innych konsumpcyjnych krajach. Najwa\u017cniejsze sta\u0142o si\u0119 konsumowanie \u017cycia, kt\u00f3re jednak nie jest zaspokojeniem potrzeb (robimy zakupy nie po to, by si\u0119 ubra\u0107, lecz \u017ceby co\u015b kupi\u0107, sensem sta\u0142o si\u0119 samo kupowanie). Podobnie pojawi\u0142a si\u0119 \u201enie-polityka\u201d (oferuje idee przydatne na czas wybor\u00f3w, bez zwi\u0105zku z dobrem wsp\u00f3lnym wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata), \u201enie-uniwersytety\u201d (wabi\u0105 student\u00f3w nie jako\u015bci\u0105 nauczania, zasobami bibliotek, czy osi\u0105gni\u0119ciami wyk\u0142adowc\u00f3w, lecz stadionami, przydatno\u015bci\u0105 dla otrzymania pracy czy festiwalami). Ten sam proces dotyka kwestii \u017cycia rodzinnego. Transcendencja czy g\u0142\u00f3d metafizyczny cz\u0142owieka nie ma tam specjalnego znaczenia, jest sprowadzony do roli pretekstu. Tworz\u0105 one z wiecznie poszukuj\u0105cych sensu \u017cycia rodzaj \u201enie-wsp\u00f3lnoty\u201d, kt\u00f3rej istotny cel i metody dzia\u0142ania s\u0105 z zasady zakryte i manipulacyjne, a wi\u0119c z g\u00f3ry skazuj\u0105ce poszukuj\u0105cych braterstwa i blisko\u015bci na rol\u0119 tworzywa. To klasyczna \u201enie-wsp\u00f3lnota\u201d.<\/p>\n

Istot\u0105 owej \u201enie-wsp\u00f3lnoty\u201d jest jej wirtualno\u015b\u0107. Angielski termin Virtual Reality (VR) oznacza to wszystko, co wygl\u0105da realistycznie, jest tak te\u017c odczuwane, dzia\u0142a i zachowuje si\u0119 realistycznie, chocia\u017c realistyczne w rzeczywisto\u015bci nie jest. To sztucznie stworzona iluzja uczestniczenia w syntetycznym \u015brodowisku w przeciwie\u0144stwie do zewn\u0119trznego obserwowania go. Rzeczywisto\u015b\u0107 wirtualna jest technologi\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 przebywanie i prac\u0119 w \u015bwiecie wygenerowanym przez komputer. Dzi\u0119ki specjalnej grafice, sekwencjom video, stereofonicznym efektom d\u017awi\u0119kowym pozorny \u015bwiat VR wydaje si\u0119 by\u0107 rzeczywisty[29]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Analizy socjologiczne wsp\u00f3\u0142czesnych rzesz konsument\u00f3w, ju\u017c od lat 70. XX wieku, doprowadzi\u0142y do sformu\u0142owania koncepcji tzw. \u201esocjologii nie-ludzi\u201d. Do przedstawicieli \u201eactor-network theory\u201d (ANT) zalicza si\u0119 np. Bruno Latour, Michel Cellon, John Law, czy Karin Knorr-Cetina.\u00a0[30]<\/sup><\/a>\u00a0Ich zdaniem w spo\u0142ecze\u0144stwie konsumpcyjnym cz\u0142owiek przestaje by\u0107 socjalizowany do wsp\u00f3lnoty z innymi, a coraz cz\u0119\u015bciej zaczyna by\u0107 \u201esocjalizowany\u201d do przedmiot\u00f3w. Spo\u0142ecze\u0144stwo jest ukierunkowane na przedmioty, skupione na budowanie relacji z nimi, a nie mi\u0119dzy lud\u017ami. Obraca si\u0119 pewniej w \u015bwiecie rzeczy, pos\u0142uguje si\u0119 i wchodzi w \u201ekooperacj\u0119\u201d z coraz to nowymi przedmiotami, a nawet \u201eobiektualizuje\u201d (mo\u017cna powiedzie\u0107: dokonuje \u201eprzedmiotyzacji\u201d) \u017cycia spo\u0142ecznego. Doszed\u0142 do tego, \u017ce stosunki spo\u0142eczne bez przedmiot\u00f3w s\u0105 ju\u017c niemo\u017cliwe. Przedmioty obecne w \u017cyciu jednostek m\u00f3wi\u0105 wi\u0119cej o nim samym, ni\u017c jego \u2013 zredukowane do niewielkiego zakresu \u2013 relacje z innymi lud\u017ami, interakcje osobowe.\u00a0[31]<\/sup><\/a><\/p>\n

Ekonomia uczy, \u017ce uczestnik\u00f3w tej sfery \u017cycia jaki\u015b przedmiot zmusza do wzi\u0119cia udzia\u0142u w interakcji, w ten spos\u00f3b wci\u0105ga do nowych stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, kt\u00f3re buduje. Relacja mi\u0119dzy lud\u017ami jest zapo\u015bredniczona przez przedmioty lub jak\u0105\u015b umiej\u0119tno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Przedmioty staj\u0105 si\u0119 \u201epo\u015brednikami\u201d, \u201emediatorami\u201d (intermediaries). Ekonomia twierdzi, \u017ce interakcja opiera si\u0119 na obrocie mediatorami, a socjologia \u2013 \u017ce uczestnicy mog\u0105 by\u0107 definiowani tylko w odniesieniu do relacji mi\u0119dzy nimi. Mediatory \u2013 przedmioty nie s\u0105 czym\u015b neutralnym \u2013 czyni\u0105 z cz\u0142owieka peryferyjne urz\u0105dzenie s\u0142u\u017c\u0105ce do obs\u0142ugi przedmiot\u00f3w, np. telefon\u00f3w kom\u00f3rkowych.\u00a0[32]<\/sup><\/a><\/p>\n

Spo\u0142ecze\u0144stwo konsumpcyjne jest zarazem terapeutycznym \u2013 lecz\u0105cym, ka\u017cdego traktuje jako pacjenta, kt\u00f3rego otacza opiek\u0105 i trosk\u0105. Psychologowie spo\u0142eczni \u2013 oferuj\u0105cy terapeutyczn\u0105 konsumpcj\u0119 \u2013 uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za lekarzy relacji\u00a0 mi\u0119dzyludzkich. Podtrzymuj\u0105 mit Chorego Spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3remu ci\u0105gle czego\u015b brakuje i koniecznie musi si\u0119gn\u0105\u0107 po nowy asortyment. Choroba, o kt\u00f3rej m\u00f3wi\u0105 nie jest raczej organiczna \u2013 by\u0142aby w\u00f3wczas nieuleczalna, lecz funkcjonalna \u2013 rozwija si\u0119 na poziomie wymian dokonuj\u0105cych si\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie i jego metabolizmu. Wystarczy przywr\u00f3ci\u0107 funkcjonalno\u015b\u0107 wymiany i przyspieszy\u0107 metabolizm przyj\u0119tych produkt\u00f3w, aby \u201eodnowi\u0107\u201d komunikacj\u0119, relacje, kontakt, r\u00f3wnowag\u0119, skuteczno\u015b\u0107, kontrolowany u\u015bmiech i zadowolenie. \u201eIdiota konsumpcyjny\u201d oddaje si\u0119 temu \u201eleczeniu\u201d ochoczo i rado\u015bnie, ci\u0105gle od nowa postrzegaj\u0105c zysk tej terapii.\u00a0[33]<\/sup><\/a><\/p>\n

Stan zredukowania wizji cz\u0142owieka jest dzisiaj powszechny. To element tzw. k\u0142amstwa antropologicznego, czy \u2013 jak to okre\u015bli\u0142 Jan Pawe\u0142 II \u201eb\u0142\u0119du antropologicznego\u201d. Niekiedy celowo doprowadza si\u0119 cz\u0142owieka do sytuacji, w kt\u00f3rej cz\u0142owiek nie rozumie samego siebie, nie wie, kim jest, ani dok\u0105d zmierza, ani jakie wi\u0119zi i warto\u015bci prowadz\u0105 do jego rozwoju i szcz\u0119\u015bcia. Najgro\u017aniejsz\u0105 i brutaln\u0105\u00a0 form\u0105 zorganizowanej manipulacji jest w\u0142a\u015bnie k\u0142amstwo antropologiczne, czyli wmawianie cz\u0142owiekowi, \u017ce jest kim\u015b innym ni\u017c jest naprawd\u0119. A fa\u0142szywa wizja cz\u0142owieka to pierwsze narz\u0119dzie manipulacji i niszczenia spo\u0142ecze\u0144stwa, budowanego przez jednostki.\u00a0[34]<\/sup><\/a><\/p>\n

Zmiany te pozwoli\u0142y og\u0142osi\u0107 ameryka\u0144skiemu my\u015blicielowi \u201ekoniec historii\u201d, co dokona\u0142 Francis Fukuyama w 1989 roku.\u00a0[35]<\/sup><\/a>\u00a0Nast\u0105pi\u0142a alienacja cz\u0142owieka, wyobcowanie go ze \u015bwiata w kt\u00f3rym \u017cyje, co \u0142\u0105czy si\u0119 z degeneracj\u0105 rozumu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 mu pom\u00f3c rozpozna\u0107 istot\u0119 otaczaj\u0105cej go rzeczywisto\u015bci. Post\u0119p techniczny doprowadzi\u0142 do niezwyk\u0142ego wzrostu konsumpcji, kt\u00f3ra jest ucieczk\u0105 od nudy i apatii spowodowanej poczuciem bezsensu \u017cycia. E. Fromm pisa\u0142: \u201eIdea konsumowania wi\u0119kszej ilo\u015bci lepszych rzeczy mia\u0142a uczyni\u0107 \u017cycie szcz\u0119\u015bliwym\u00a0 i bardziej satysfakcjonuj\u0105cym, teraz jednak sta\u0142a si\u0119 celem sama w sobie\u201d.\u00a0[36]<\/sup><\/a><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesne analizy kondycji cz\u0142owieka s\u0105 pe\u0142ne r\u00f3\u017cnego rodzaju zmiennych i wzajemnie sobie przecz\u0105cych s\u0105d\u00f3w. Tematy niecodzienne, dziwne, coraz bardziej egzotyczne koncepcje zalewaj\u0105 literatur\u0119 popularnonaukow\u0105. Transhumanizm, posthumanizm, nieantropologiczna narracja, dyskursy animalistyczne, genderyzm i destrukcjonizm \u2013 stanowi\u0105 now\u0105 ofert\u0119 pogl\u0105d\u00f3w na temat cz\u0142owieka. Humanizm zaczyna przeczy\u0107 sam sobie. Ch\u0119tniej zajmuje si\u0119 przedmiotami, bo zajmowanie si\u0119 lud\u017ami \u2013 w ich pe\u0142nym, integralnym uj\u0119ciu \u2013 jest z\u0142e. Humanistyka, jak wiele innych dziedzin nauki, opanowana zosta\u0142a przez mody intelektualne.\u00a0[37]<\/sup><\/a><\/p>\n

Nauka wsp\u00f3\u0142czesna o cz\u0142owieku za wszelk\u0105 cen\u0119 chce go wyrwa\u0107 ze \u015brodowiska, w kt\u00f3rym \u017cyje, ukaza\u0107 nowe horyzonty, zachwyci\u0107 mo\u017cliwo\u015bciami, kt\u00f3re stwarza technologia, aby go utworzy\u0107 na nowo. Oficjalnie zmierza do stworzenia \u201edoskona\u0142ego cz\u0142owieka\u201d, wolnego od jakichkolwiek ogranicze\u0144 zwi\u0105zanych z natur\u0105. Ju\u017c Platon widzia\u0142, by ka\u017cde niemowl\u0119 by\u0142o \u201eb\u0119kartem wychowywanym przez urz\u0105d\u201d. T. Eliot \u017cyczy\u0142 sobie, by ch\u0142opiec nie ogl\u0105da\u0142 \u017cadnych m\u0119\u017cczyzn przed uko\u0144czeniem siedmiu lat, a po ich uko\u0144czeniu \u2013 nie widzia\u0142 \u017cadnych kobiet. J. Locke postulowa\u0142 w koncepcji edukacji, by dzieci ubiera\u0107 w przemakaj\u0105ce buty i wybija\u0107 im z g\u0142owy poezje. To dzi\u0119ki matkom, nia\u0144kom i samym dzieciom w pewnych\u00a0 epokach zachowano zdrowy rozs\u0105dek w kszta\u0142towaniu cz\u0142owieka.\u00a0[38]<\/sup><\/a>\u00a0Czy jednak obecnie b\u0119dzie to mo\u017cliwe, gdy proces kszta\u0142towania cz\u0142owieka, tworzenia go od nowa, jest dodatkowo uzbrojony prawem pa\u0144stwowym, we wszechmocne instytucje pot\u0119\u017cne dane naukowe i techniczne? Czy cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny jest rzeczywi\u015bcie w pe\u0142ni wolny w przetwarzaniu danych ludzkiego gatunku, jak tylko mu si\u0119 to spodoba? Kto naprawd\u0119 w tym d\u0105\u017ceniu b\u0119dzie prawdziwym zwyci\u0119zc\u0105? Dok\u0105d dojdzie cz\u0142owiek wychodz\u0105c z ostrego zakr\u0119tu my\u015bli o sobie samym?<\/p>\n

Najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105 w kryzysie cywilizacyjnym jest brak wsp\u00f3lnoty mi\u0119dzy lud\u017ami, skupionej wok\u00f3\u0142 jednej idei ratowania godno\u015bci cz\u0142owieka i dostrzegaj\u0105cej warto\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego \u015bwiata. T\u0119 rodz\u0105c\u0105 si\u0119 trudno\u015b\u0107 dostrzega\u0142, w pocz\u0105tkach ery wynalazk\u00f3w i przemys\u0142u, Cyprian Kamil Norwid. Pisa\u0142: \u201eG\u0142\u0119boka wierz\u0119, \u017ce dzi\u015b, (\u2026) chc\u0105c dzia\u0142a\u0107, trzeba uprzedza\u0107, a wi\u0119c trzeba przed, nie po, wiedzie\u0107, co pocz\u0105\u0107. Jest to zaiste niemi\u0142e, ale konieczne nast\u0119pstwo druku, pary, telegrafu i innych wielu rzeczy, przeciw kt\u00f3rym \u2013 i\u017c ogarn\u0119\u0142y \u015bwiat i \u017ce s\u0105 owocem dokonanych po\u015bwi\u0119ce\u0144 pracy ludzkiej \u2013 przeciw kt\u00f3rym (\u2026) nic zrobi\u0107 nie mo\u017cna i w pewnej mierze nie godzi si\u0119. (\u2026) One nast\u0119pstwa ka\u017c\u0105 wyzywa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107 bojem zaczepnym, nie odpornym, nie koniecznym, nie fatalnym i w owoce ja\u0142owym, (\u2026) zaczepnym i uprzedzaj\u0105cym, i pod pewnym wzgl\u0119dem profetycznym bojem przysz\u0142o\u015b\u0107 dziej\u00f3w zdobywa\u0107 si\u0119 ka\u017ce.\u201d\u00a0[39]<\/sup><\/a><\/p>\n

Norwid podkre\u015bla\u0142, \u017ce cywilizacja ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w sercu cz\u0142owieka, w jego decyzjach moralnych. Wymaga wi\u0119c przede wszystkim refleksji etycznej. Dostrzega\u0142 jednak w Europie ogromne zaniedbania w tej dziedzinie. Zdaniem poety i my\u015bliciela Europa nowoczesna to wsp\u00f3lnota \u201eprzeciwchrze\u015bcija\u0144ska i b\u0119karcia\u201d. W jednym z list\u00f3w zamie\u015bci\u0142 znamienne s\u0142owa: \u201eEuropa jest to stara wariatka i pijaczka, kt\u00f3ra co kilka lat robi rzezie i mordy i \u017cadnego rezultatu ni cywilizacyjnego, ni moralnego. Nic postawi\u0107 nie umie \u2013 g\u0142upia jak but, zarozumia\u0142a, pyszna i lekkomy\u015blna\u201d.\u00a0[40]<\/sup><\/a>\u00a0bardzo ostro krytykowa\u0142 rzeczywisto\u015b\u0107: \u201eEpoka obecna ca\u0142a jest ja\u0142owa, niepoczciwa, brudna i zarozumia\u0142a. Ja\u0142owa dlatego, i\u017c na \u017cadnym polu dzielno\u015bci-tw\u00f3rczej nic a nic, na jeden cal post\u0119pu nowego i samodzielnego w niczym nie zrobi\u0142a i ca\u0142\u0105 jej warto\u015bci\u0105 jest to tylko, \u017ce zdobycze przesz\u0142o\u015bci uwulgaryzowa\u0142a nami\u0119tnie i nieumiej\u0119tnie, a przy tym, wulgaryzuj\u0105c nie swoje zdobycze, zniewa\u017cy\u0142a jeszcze i podepta\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142a, z kt\u00f3rych \u017cyje. Jest wi\u0119c: ja\u0142owa, bo nic nie zrobi\u0142a sama; niepoczciwa, bo podepta\u0142a, z czego \u017cyje; brudna, bo upoetyzowa\u0142a takowe post\u0119powanie (cho\u0107 wie, i\u017c jest fa\u0142szywe), i zarozumia\u0142a, bo nie ma uszanowania dla sensu i absolutu pokole\u0144, wyobra\u017caj\u0105c sobie, i\u017c ona tworzy cz\u0142owieka na obraz i podobie\u0144stwo swoje, jak jeden B\u00f3g!\u201d\u00a0[41]<\/sup><\/a><\/p>\n

W\u015br\u00f3d zjawisk towarzysz\u0105cych uprzemys\u0142owieniu i rozwojowi ekonomii Norwid za szczeg\u00f3lnie niebezpieczne uwa\u017ca\u0142 wszechobecn\u0105 komercjalizacj\u0119 i pogard\u0119 dla cz\u0142owieka, og\u00f3lny spadek dobrego smaku i duchowe lenistwo. Pisa\u0142: \u201eCa\u0142a Epoka jest jak ma\u0142pa sprzedaj\u0105ca wszystko za pieni\u0105dze i nikczemna ze wszech miar. Cz\u0142owiek u niej szanowany jest ten, kt\u00f3ry jest wygodny i dop\u00f3ki jest wygodny \u2013 s\u0105du w niczym \u2013 smak uliczny \u2013 lenistwo ducha i os\u0142abienie serca, a skoro nerw\u00f3w pochopno\u015b\u0107 \u2013 oto obraz tej ma\u0142py\u201d.\u00a0[42]<\/sup><\/a><\/p>\n

Norwid wielokrotnie pisa\u0142 o \u201eczystym powietrzu prawdy\u201d (\u201ePie\u015b\u0144 spo\u0142eczna\u201d), niezb\u0119dnym dla ratowania cywilizacji. Zwraca\u0142 uwag\u0119 na grzechy zaniedbania i powierzchowno\u015bci, kt\u00f3re obci\u0105\u017caj\u0105 lider\u00f3w spo\u0142ecznych, w tym publicyst\u00f3w i nauczycieli narodu.\u00a0[43]<\/sup><\/a><\/p>\n

Wielokrotnie powraca\u0142a my\u015bl, \u017ce istot\u0105 kryzysu cywilizacji jest odej\u015bcie od prawdy o cz\u0142owieku, zapomnienie, \u017ce jest on \u201emieszka\u0144cem dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d. Stworzony przez Boga, po upadku pierwszych ludzi, cz\u0142owiek ma natur\u0119 os\u0142abion\u0105, dotkni\u0119t\u0105 jadem z\u0142a. Dante wyrazi\u0142 t\u0119 prawd\u0119 sowami: \u201eO cz\u0142ecze, na lot stworzony wysoki, przecz ci\u0119 z n\u00f3g \u015bcina lekkie wiatru wianie?\u201d\u00a0[44]<\/sup><\/a><\/p>\n

Istotn\u0105 dla cywilizacji jest tak\u017ce my\u015bl o ostatecznym celu cz\u0142owieka. Pami\u0119\u0107 o nim pozwala na ukierunkowanie wszystkich ziemskich dzia\u0142a\u0144 i cel\u00f3w, zachowanie porz\u0105dku i \u0142adu osobistego \u017cycia i relacji z innymi cz\u0142onkami spo\u0142ecze\u0144stwa. Po\u0142\u0105czenie \u015bmiertelno\u015bci z nie\u015bmiertelno\u015bci\u0105, co ma miejsce wy\u0142\u0105cznie w cz\u0142owieku, nadaje wizji w\u0142asnego \u017cycia wyra\u017any zwrot ku temu, co najwa\u017cniejsze. Zagubienie tej prawdy o sobie wi\u0105\u017ce si\u0119 z pojawieniem si\u0119 chaosu i\u00a0 z og\u00f3ln\u0105 dezorientacj\u0105 cz\u0142owieka.\u00a0[45]<\/sup><\/a><\/p>\n

Pog\u0142\u0119bia si\u0119 ona tak\u017ce w zwi\u0105zku z tym, \u017ce problemem wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka jest \u201euszanowanie niewiedzy\u201d, duma z tego, \u017ce czego\u015b si\u0119 nie wie. Niewielu kr\u0119puje si\u0119 niewiedz\u0105, czy b\u0142\u0119dn\u0105 diagnoz\u0105. Niewiedza staje si\u0119 nawet cnot\u0105.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Odrzucenie opinii i zdania ekspert\u00f3w staje si\u0119 sposobem na g\u0142oszenie w\u0142asnej wolno\u015bci i autonomii. Nast\u0105pi\u0142a te\u017c fragmentaryzacja debaty publicznej \u2013 mo\u017cna prze\u017cy\u0107 ca\u0142e \u017cycie nie konfrontuj\u0105c si\u0119 z osobami, kt\u00f3re maj\u0105 odmienne zdanie i nie zgadzaj\u0105 si\u0119 z nami.\u00a0[46]<\/sup><\/a>
\n4. Jan Pawe\u0142 II o b\u0142\u0119dzie antropologicznym<\/p>\n

Na r\u00f3\u017cne sposoby, ale systematycznie i skutecznie narzucana by\u0142a antropologia bez Boga i bez Chrystusa. Efektem jest uwa\u017canie cz\u0142owieka za absolutne centrum rzeczywisto\u015bci, ka\u017c\u0105c mu \u2013 wbrew naturze rzeczy \u2013 zaj\u0105\u0107 mu miejsce Boga. Zapomnienie Boga z czasem prowadzi do zapomnienia cz\u0142owieka, co wyra\u017ca si\u0119 powstaniem rozleg\u0142ej przestrzeni nihilizmu w obszarze teorii poznania i moralno\u015bci, pragmatyzmu i cynicznego hedonizmu w strukturze \u017cycia codziennego. Jak napisa\u0142 Jan Pawe\u0142 II w \u201eEcclesia in Europa\u201d: \u201eEuropejska kultura sprawia wra\u017cenie 'milcz\u0105cej apostazji’ cz\u0142owieka sytego, kt\u00f3ry \u017cyje tak, jakby B\u00f3g nie istnia\u0142\u201d.\u00a0[47]<\/sup><\/a><\/p>\n

W my\u015bleniu ludzi o w\u0142asnym cz\u0142owiecze\u0144stwie nast\u0105pi\u0142o rozdwojenie. Nasta\u0142a konieczno\u015b\u0107 wyboru: mi\u0119dzy Besti\u0105 a Barankiem, Madonn\u0105 a Sodom\u0105 (F. Dostojewski), mask\u0105 diab\u0142a a obrazem Boga, mi\u0119dzy ikon\u0105 a idolem (J. L. Marion), mi\u0119dzy duchami o r\u00f3\u017cnej naturze (P. Evdokimow). Zamazanie tego napi\u0119cia, kt\u00f3re stwarza pokusa i uleganie jej, to wsp\u00f3\u0142czesna \u201eentropia gnozy\u201d (L. Gumilow), to pocz\u0105tek \u015bmierci duchowej.\u00a0[48]<\/sup><\/a><\/p>\n

Jan Pawe\u0142 II uczy\u0142, \u017ce tym, co utrudnia rozpoznanie we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze prawdziwego sensu \u017cycia, jest dominacja materializmu praktycznego. Sprzyja ona upowszechnianiu si\u0119 \u201echor\u00f3b\u201d cywilizacyjnych, takich jak indywidualizm, utylitaryzm i hedonizm. Skutkiem tych osobliwych chor\u00f3b jest, mi\u0119dzy innymi, odwr\u00f3cenie hierarchii wa\u017cno\u015bci. Te, kt\u00f3re dawniej pomaga\u0142y w kreowaniu ludzkiego \u201eby\u0107\u201d, zosta\u0142y zast\u0105pione warto\u015bciami ni\u017cszego rz\u0119du, przydatnymi jedynie przy wzmocnieniu postawy skupionej na \u201emie\u0107\u201d. A g\u0142\u00f3wnym celem postawy \u201emie\u0107\u201d jest dobrobyt materialny. St\u0105d np. jako\u015b\u0107 \u017cycia interpretuje si\u0119 w kategoriach wydajno\u015bci ekonomicznej , konsumpcjonizmu, natychmiastowej satysfakcji i przyjemno\u015bci fizycznej. Pomija si\u0119 g\u0142\u0119bsze wymiary egzystencji.\u00a0[49]<\/sup><\/a><\/p>\n

Wszystkie tematy spo\u0142ecznych encyklik Jana Paw\u0142a II koncentrowa\u0142y si\u0119 na cz\u0142owieku, osobie ludzkiej i jej przeznaczeniu. Pocz\u0105wszy od „Redemptor hominis” (1979 r.) Jan Pawe\u0142 II konsekwentnie pracowa\u0142 na opini\u0119 o sobie wyra\u017can\u0105 wielokrotnie przez publicyst\u00f3w i komentator\u00f3w w s\u0142owach: „E’molto umano” – „jest bardzo ludzki”. Wszelkie spo\u0142ecze\u0144stwa, doktryny i ideologie, kt\u00f3re dokonywa\u0142y destrukcji nauki o cz\u0142owieku, pope\u0142nia\u0142y „b\u0142\u0105d antropologiczny”, by\u0142y konsekwentnie przez Jana Paw\u0142a II wzywane na drog\u0119 prawdy. I cho\u0107 termin ten pojawi\u0142 si\u0119 dopiero w encyklice „Centesimus annus” (nr 37), w roku 1991, w zwi\u0105zku z analiz\u0105 tzw. kwestii ekologicznej, istotne jego tre\u015bci s\u0105 obecne we wszystkich poprzednich encyklikach. Zar\u00f3wno bowiem „kolektywistyczna wie\u017ca Babel”, kt\u00f3r\u0105 usi\u0142owa\u0142 zbudowa\u0107 komunizm, a kt\u00f3ra „run\u0119\u0142a podobnie jak ta pierwsza, o kt\u00f3rej opowiada nam Biblia” (kt\u00f3rej symbolem jest wie\u017ca stra\u017cnicza), jak i spo\u0142ecze\u0144stwa liberalne, gdzie „panuje ten sam b\u0142\u0105d w odniesieniu do osoby ludzkiej”, a kt\u00f3re d\u0105\u017c\u0105 „aby opanowa\u0107 jednostk\u0119 i podda\u0107 j\u0105, jakby towar, prawu poda\u017cy i popytu” (z symbolem Cielca), s\u0105 godne pot\u0119pienia.[50]<\/sup><\/a><\/p>\n

Motywem przewodnim encykliki „Redemptor homninis” by\u0142o zdanie” „Cz\u0142owiek jest drog\u0105 Ko\u015bcio\u0142a”. By\u0142 to cz\u0142owiek w ca\u0142ej swej konkretno\u015bci, jako jednostka. Papie\u017c przypomina\u0142, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo jest zdumieniem nad cz\u0142owiekiem, odkrywanym na nowo w \u015bwietle Chrystusa.[51]<\/sup><\/a><\/p>\n

W „Laborem exercens” nauka Jana Paw\u0142a II o cz\u0142owieku by\u0142a elementem antropologii pracy, rozumianej jako \u015brodek doskonalenia cz\u0142owieka (por. LE, 9). We wprowadzeniu do niej Papie\u017c napisa\u0142: „pragn\u0119 przeto niniejszy dokument po\u015bwi\u0119ci\u0107 w\u0142a\u015bnie pracy ludzkiej, a bardziej jeszcze go po\u015bwi\u0119ci\u0107 cz\u0142owiekowi w szerokim kontek\u015bcie tej rzeczywisto\u015bci, jak\u0105 jest praca” (LE, 1). Elementy antropologiczne encykliki wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 istotne dla zrozumienia jej istoty i roli jak\u0105 ten dokument odegra\u0142 w polemice z „b\u0142\u0119dami antropologicznymi” wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.[52]<\/sup><\/a><\/p>\n

W encyklice „Centesimus annus” Jan Pawe\u0142 II przypomnia\u0142, ju\u017c w ca\u0142kowicie nowym kontek\u015bcie spo\u0142ecznym, \u017ce „Solidarno\u015b\u0107” zrywaj\u0105c z przedmiotowym traktowaniem pracy, powi\u0105za\u0142a walk\u0119 o obron\u0119 pracy z walk\u0105 o kultur\u0119 i prawa narodowe (por. CA, 24).[53]<\/sup><\/a>\u00a0 Dzi\u0119ki temu przygotowa\u0142a grunt do ponownego odkrycia kulturowych fundament\u00f3w to\u017csamo\u015bci europejskiej, zagubionej przez wiele nurt\u00f3w my\u015blenia nowo\u017cytnego. Tym samym potwierdzi\u0142 logiczn\u0105 i konsekwentn\u0105 jedno\u015b\u0107 mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 antropologi\u0105 pracy, przypomnian\u0105 w „Laborem exercens”, a prostowaniem „b\u0142\u0119du antropologicznego” wsp\u00f3\u0142czesnych nurt\u00f3w my\u015bli spo\u0142ecznej.[54]<\/sup><\/a>\u00a0 Obalenie komunizmu by\u0142o bowiem nie tyle zniesieniem jednego z system\u00f3w totalitarnych, co mia\u0142o charakter uniwersalnej „lekcji cz\u0142owiecze\u0144stwa”. Pytania o cz\u0142owieka, postawione w poprzednich encyklikach (w tym w „Laborem exercens”) okaza\u0142y si\u0119 wa\u017cne, bez kt\u00f3rych wsp\u00f3\u0142czesny sp\u00f3r o cz\u0142owieka pozostawa\u0142by sporem nie rozstrzygni\u0119tym (por. LE, 26).
\n5. Propozycje wyj\u015bcia z kryzysu<\/p>\n

Wizja przysz\u0142o\u015bci \u015bwiata, w zwi\u0105zku z porzuceniem procesu poszukiwania prawdy, jest bardzo pesymistyczna. Jedna z nich kre\u015bli \u015bwiat bez wiedzy, stabilny w swej ciemnocie: \u201eZnikn\u0105 miasta, w kt\u00f3rych ludzie d\u0142awi\u0105 si\u0119 z braku powietrza i z powodu ciasnoty, znikn\u0105 samochody i inne maszyny ha\u0142asuj\u0105ce i zatruwaj\u0105ce \u015brodowisko, zniknie chemia ze swym ob\u0142\u0119dnym dorobkiem, bomby i satelity\u2026 i hierarchia zwi\u0105zana z umiej\u0119tno\u015bciami albo wiedz\u0105, albo pochodzeniem, albo przynale\u017cno\u015bci\u0105. Ca\u0142y \u015bwiat b\u0119dzie sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z anonimowych gmin, w kt\u00f3rych tryb \u017cycia i rodzaj pracy regulowany b\u0119dzie w spos\u00f3b naturalny, \u015brodowiskowy. Ksi\u0105\u017cek nie b\u0119dzie, zostan\u0105 spalone w pierwszej fazie tworzenia raju. Nie b\u0119dzie te\u017c wszystkich zdegenerowanych m\u0119drc\u00f3w\u2026 ich wiedza, ska\u017cona i chorobliwa, w raju nie przyda si\u0119 do niczego\u2026\u201d\u00a0[55]<\/sup><\/a><\/p>\n

Kryzys cywilizacji jest przejawem trwaj\u0105cej walki duchowej, o kt\u00f3rej Pismo \u015awi\u0119te m\u00f3wi ju\u017c na pierwszych swych stronach. Walka mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em, prawd\u0105 i nieprawd\u0105, rzeczywisto\u015bci\u0105 i z\u0142udzeniem, destrukcj\u0105 i konstrukcj\u0105, mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105. O konflikcie cywilizacyjnym pisa\u0142 ju\u017c \u015bw. Augustyn, kt\u00f3ry zwraca\u0142 uwag\u0119 na walk\u0119 w historii \u015bwiata dw\u00f3ch odmiennych rodzaj\u00f3w mi\u0142o\u015bci: mi\u0142o\u015bci samego siebie a\u017c do wzgardzenia Bogiem i mi\u0142o\u015bci Boga a\u017c do wzgardzenia sob\u0105. Podkre\u015bla\u0142, \u017ce ta walka rodzi \u201esamotno\u015b\u0107 dusz\u201d, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w\u00f3wczas, gdy cz\u0142owiek mo\u017ce akceptowa\u0107 \u2013 jako warto\u015bci jedyne i rzeczywiste – wy\u0142\u0105cznie\u00a0 warto\u015bci policzalne, widzialne. Zamyka si\u0119 przed warto\u015bciami duchowymi. Cz\u0142owiek, aby kocha\u0107 \u015bwiat i siebie w spos\u00f3b pe\u0142ny, musi wykracza\u0107 poza siebie, zgodzi\u0107 si\u0119 z tym, czym nie mo\u017ce rozporz\u0105dza\u0107 w spos\u00f3b dowolny, czego nie mo\u017ce natychmiast spe\u0142ni\u0107.<\/p>\n

O wiele p\u00f3\u017aniej papie\u017c Jan Pawe\u0142 II zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na powstanie \u201ecywilizacji \u015bmierci\u201d, a Benedykt XVI z ubolewaniem diagnozowa\u0142, \u017ce nast\u0105pi\u0142o odej\u015bcie ludzi od swego wymiaru metafizycznego, a pozosta\u0142a troska \u201eo lekkie trawienie i dobry sen\u201d. W ramach tego procesu zak\u0142amywania \u017cycia ludzkiego usprawiedliwia si\u0119 nawet tragiczne targni\u0119cia na prawd\u0119. Jednak nikt dzisiaj nie neguje zakazu \u201enie zabijaj\u201d \u2013 ale twierdzi si\u0119, \u017ce aborcja i eutanazja to nie zabijanie; nie \u017c\u0105da zniesienia przykazania \u201enie cudzo\u0142\u00f3\u017c\u201d \u2013 ale stosunk\u00f3w przedma\u0142\u017ce\u0144skich, czy zwi\u0105zk\u00f3w homoseksualnych nie uznaje si\u0119 za cudzo\u0142\u00f3stwo; Triumf \u201edyktatury relatywizmu\u201d spowodowa\u0142, ze trudno jest ju\u017c powiedzie\u0107, co mo\u017cna dzisiaj uzna\u0107 za grzech lub z\u0142o.[56]<\/sup><\/a><\/p>\n

Tocz\u0105ca si\u0119 walka duchowa wskazuje, \u017ce cel Boga jest inny ni\u017c cel dzia\u0142ania wielu ludzi. Jak ka\u017cda walka ma ona swoj\u0105 dynamik\u0119 i wymaga odpowiedniej strategii. Chocia\u017c dzieje si\u0119 ona w \u015bwiecie nadprzyrodzonym, przybiera niekiedy bardzo konkretny wymiar i przek\u0142ada si\u0119 nawet na materialny, fizyczny wymiar \u017cycia jednostek i spo\u0142ecze\u0144stw.\u00a0[57]<\/sup><\/a><\/p>\n

W ka\u017cdym czasie, a tym bardziej wobec kryzysu my\u015blenia o cz\u0142owieku, nale\u017cy \u2013 zdaniem Jana Paw\u0142a II – upomina\u0107 si\u0119 o poszanowanie godno\u015bci wszystkich i ka\u017cdego. Wszyscy s\u0105 bowiem obrazem Boga i maj\u0105 wyj\u0105tkowe miejsce w Ko\u015bciele (s\u0105 \u201eKo\u015bcio\u0142em w Ko\u015bciele\u201d). Ka\u017cdy cz\u0142owiek jest celem samym w sobie, a jego cz\u0142owiecze\u0144stwo jest warto\u015bci\u0105 niezale\u017cn\u0105 od tego, kto kim jest, jakie pe\u0142ni funkcje spo\u0142eczne i jak\u0105 ma kondycj\u0119 fizyczn\u0105 czy umys\u0142ow\u0105. Nikt nie mo\u017ce decydowa\u0107 o tym, komu ma przys\u0142ugiwa\u0107 godno\u015b\u0107. A godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka z natury swej zak\u0142ada r\u00f3wno\u015b\u0107 w traktowaniu wszystkich i w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach. Nie mo\u017ce by\u0107 w tym wzgl\u0119dzie \u017cadnej dowolno\u015bci czy uznaniowo\u015bci. Jest tak nie dlatego, \u017ce ludzie z jakich\u015b powod\u00f3w na takie traktowanie zas\u0142uguj\u0105, lecz dlatego, \u017ce s\u0105 lud\u017ami.\u00a0[58]<\/sup><\/a><\/p>\n

Ks. prof. dr hab. Andrzej Zwoli\u0144ski<\/strong><\/p>\n

\n

Autor jest profesorem nauk teologicznych, socjologiem, teologiem i sektologiem, Kierownikiem Katedry Katolickiej Nauki Spo\u0142ecznej na Uniwersytecie Papieskim Jana Paw\u0142a II w Krakowie, a tak\u017ce cz\u0142onkiem NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107, odznaczonym Krzy\u017cem Wolno\u015bci i Solidarno\u015bci za swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105 w latach 1981-1989.<\/p>\n

\u00ab\u00ab\u00ab\u00a0\u00a0 \u00bb\u00bb\u00bb<\/p>\n

„W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa” to temat prelekcji ks. prof. dr hab. Andrzeja Zwoli\u0144skiego wyg\u0142oszonej podczas\u00a0I Forum Uczelni Polskich<\/a>\u00a0w Krakowie 20 IX 2019 r., kt\u00f3rego my\u015bl\u0105 przewodni\u0105 by\u0142o motto: \u201eBy dorasta\u0107 do pe\u0142ni cz\u0142owiecze\u0144stwa”.<\/p>\n

\n
\n
\n

[1]<\/a>\u00a0S. Krajewski, Heschel \u2013 nauczyciel cz\u0142owiecze\u0144stwa, Wi\u0119\u017a, 2014, nr 8, s. 173 \u2013 177.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[2]<\/a>\u00a0Por. A. J. Heschel, Kim jest cz\u0142owiek?, t\u0142um. K. Wojtkowska, Wydawnictwo Puncktum Pracownia O\u015bwiatowo-Wydawnicza, Wydawnictwo Uniwersa. Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjno\u015bci, przek\u0142. J. Kar\u0142owski, seria: Biblioteka Nowej My\u015bli, Dom Wydawniczy Rebis, Pozna\u0144 1999, s. 136 \u2013 137. ytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2014, s. 27 \u2013 31.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[3]<\/a>\u00a0Por. R. Krawczyk, Kim jest cz\u0142owiek w \u015bwietle Biblii, Wydawnictwo Si\u00f3str Loretanerk, Warszawa 1998, s. 7 \u2013 38.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[4]<\/a>\u00a0J. T. Olejniczak, Nowi Wspaniali Ludzie, Znak, 2013, nr 698 \u2013 699, s. 47 nn.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[5]<\/a>\u00a0E. Young, K. Douglas, C. Williams, Cz\u0142owiek to brzmi dziwnie (New Scientist), Fokus. Pozna\u0107 i zrozumie\u0107 \u015bwiat, 2009, nr 11, s. 6 \u2013 10.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[6]<\/a>\u00a0R. Kreissl, Dlaczego wiara w nauk\u0119 nas og\u0142upia?, przek\u0142. J. Zychowicz, Wydawnictwo WAM, Krak\u00f3w 2012, s. 30 \u2013 33.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[7]<\/a>\u00a0D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, Warszawa 1963, t. 1, s. 5.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[8]<\/a>\u00a0Jan Pawe\u0142 II, nad, nr 71.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[9]<\/a>\u00a0J. Chy\u0142a, Kim jeste\u015bmy? Aktualno\u015b\u0107 teologicznej odpowiedzi na pytanie o cz\u0142owieka w kontek\u015bcie kultury postmodernistycznej, w: Cz\u0142owiek \u2013 cia\u0142o i duch. T. 2. Ujecie teologiczne, red. K. Krzemi\u0144ski, K. Olszewska, R. Beszterda, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2015, s. 95 \u2013 97. Por. Jan Pawe\u0142 II, Fides et ratio, nr 91: \u201e Termin ten, stosowany cz\u0119sto w bardzo r\u00f3\u017cnych kontekstach, wskazuje na pojawienie si\u0119 ca\u0142ego zespo\u0142u nowych czynnik\u00f3w, kt\u00f3rych oddzia\u0142ywanie jest tak rozleg\u0142e i silne, \u017ce zdo\u0142a\u0142o wywo\u0142a\u0107 istotne i trwa\u0142e przemiany. Pierwotnie pos\u0142ugiwano si\u0119 tym okre\u015bleniem w odniesieniu do zjawisk natury estetycznej, spo\u0142ecznej czy technologicznej. P\u00f3\u017aniej znalaz\u0142o ono zastosowanie w sfwerze filozofii, zachowuj\u0105c jednak pewna dwuznaczno\u015b\u0107, zar\u00f3wno dlatego \u017ce ocena tego, co \u2018postmodernistyczne\u2019 jest czasem pozytywna, a czasem negatywna, jak i dlatego, \u017ce nie istnieje powszechnie przyj\u0119te rozwi\u0105zanie trudnego problemu granic miedzy kolejnymi epokami historycznymi. Jedno wszak\u017ce nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci: nurty my\u015blowe odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do postmodernizmu zas\u0142uguj\u0105 n a uwag\u0119. Niekt\u00f3re z nich g\u0142osz\u0105 bowiem, \u017ce epoka pewnik\u00f3w min\u0119\u0142a bezpowrotnie, a cz\u0142owiek powinien teraz nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 w sytuacji ca\u0142kowitego braku sensu, pod znakiem tymczasowo\u015bci i przemijalno\u015bci. Wielu autor\u00f3w, dokonuj\u0105c niszczycielskiej krytyki wszelkich pewnik\u00f3w, zapomina o niezb\u0119dnych rozr\u00f3\u017cnieniach i podwa\u017ca nawet pewniki wiary\u201d.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[10]<\/a>\u00a0Jan Pawe\u0142 II, Fides et ratio, nr 71.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[11]<\/a>\u00a0Por. Benedykt XVI, Encyklika Spe salvi, nr 30. Por. J. Chy\u0142a, Kim jeste\u015bmy?…, dz. cyt., s. 99 \u2013 101.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[12]<\/a>\u00a0Franciszek, Lumen fidei, nr 3. Por. G. Bochanek, Kultura umys\u0142owa ponowoczesno\u015bci, w: Teologia wobec nurtu ponowoczesno\u015bci, red. K. G\u00f3\u017ad\u017a, J. Chy\u0142a, S. Kunka, Pelplin 2012, s. 34 nn; T. Halik, Co nie jest chwiejne, jest nietrwa\u0142e. Labiryntem \u015bwiata z wiar\u0105 i w\u0105tpliwo\u015bciami, t\u0142um. J. Zychowicz, Krak\u00f3w 2004, s. 23 nn.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[13]<\/a>\u00a0Franciszek, Encyklika Lumen fidei, nr 22.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[14]<\/a>\u00a0M. Gogacz, Wok\u00f3\u0142 problemu osoby ludzkiej, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1974, s. 10 \u2013 14. Por. E. Cassier, Esej o cz\u0142owieku, t\u0142um. A. Staniewska, Czytelnik, Warszawa 1971; S. Kierkegaard, Boja\u017a\u0144 i dr\u017cenie, t\u0142um. J. Iwaszkiewicz, PWN, Warszawa 1969; G. Marcel, By\u0107 i mie\u0107, t\u0142um. P. Lubicz, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1970; M. Eliade, Sacrum, mit, historia, t\u0142um. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970; E. Fromm, Ucieczka od wolno\u015bci, t\u0142um. O. i A. Ziemi\u0144scy, Czytelnik, Warszawa 1970; P. Teilhard de Chardin, Cz\u0142owiek, t\u0142um. J. i G. Fedorowscy, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1967; C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, t\u0142um. K. Pomian, PIW, Warszawa 1970; E. Gilson, Tomizm, t\u0142um. J. Ryba\u0142t, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1960; T. M. Jaroszewski, Osobowo\u015b\u0107 i wsp\u00f3lnota, Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1970; C. A. Peursen, Antropologia filozoficzna, t\u0142um. T. Mieszkowski i T. Zembrzuski, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1971.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[15]<\/a>\u00a0Por. A. Posacki, Wsp\u00f3\u0142czesny \u201educh Antychrysta\u201d czyli zab\u00f3jstwo osoby, Fronda, 2006, nr 40, s. 112 \u2013 125.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[16]<\/a>\u00a0M. Wolicki, Do\u015bwiadczenia obozowe Frankla, Wi\u0119\u017a, 1986, nr 7 \u2013 8, s. 108 \u2013 112.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[17]<\/a>\u00a0Por. V. Frankl, Nieu\u015bwiadomiony B\u00f3g, Warszawa 1978.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[18]<\/a>\u00a0M. Dziewi\u0119cki, Manipulacje w mediach: konsekwencje dla \u017cycia osobistego i rodziny, Fronda, 2010, nr 57, s. 76 \u2013 97.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[19]<\/a>\u00a0B. \u0141ozi\u0144ski, To sprzeczne z konstytucj\u0105, Go\u015b\u0107 Niedzielny, 2017, nr 46, s. 46 \u2013 47.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[20]<\/a>\u00a0P. Kurtz, Intelektualne podstawy humanizmu, Res Humana, 1993, nr 1 (6), s. 1 – 2.<\/p>\n

[21<\/a>\u00a0\u00a0J.-L. Brugues, Etyka i polityka. Wyk\u0142ad inauguracyjny roku akademickiego 2013 \/2014, Uniwersytet Papieski Jana Paw\u0142a II w Krakowie, t\u0142um. M. Tatara, Biuro Promocji UP JPII,\u00a0 Krak\u00f3w 2013, s. 11 \u2013 15.
\n[22]<\/a>\u00a0 G. Weigel, Katedra i sze\u015bcian. Europa, Stany Zjednoczone i polityka bez Boga, t\u0142um. I. i P. Zar\u0119bscy, Fronda, Warszawa 2005, s. 57 \u2013 64.<\/p>\n

[23]<\/a>\u00a0 M. Schooyans, Ukryte oblicze ONZ, przek\u0142. M. Zawadzki, Wydawnictwo Wy\u017cszej Szko\u0142uy Kultury spo\u0142ecznej i Medialnej w Toruniu, Toru\u0144 2002, s. 73 \u2013 79.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[24]<\/a>\u00a0 Por.\u00a0 C.\u00a0 S.\u00a0 Lewis, Listy starego diab\u0142a do m\u0142odego, wyd. Palabra, Warszawa 1993, s. 47.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[25]<\/a>\u00a0Por. Benedykt XVI, Do Afryki skieruj\u0119 przes\u0142anie nadziei. Konferencja prasowa w samolocie, L’Ossernatore Romano, wyd. polskie, 2009, nr 5, s. 18 \u2013 21; P. M. Bleu, W. R. Scott, Formal Organizations, San Francisco 1962, s. 34 nn.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[26]<\/a>\u00a0K. Wojty\u0142a, Osoba i czyn, Krak\u00f3w 1969, s. 61 \u2013 67. Por. S. Kowalczyk, Nurty personalizmu. Od Augustyna do Wojty\u0142y, Lublin 2010, s. 225.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[27]<\/a>\u00a0V. Frankl, Homo patiens, Warszawa 1984, s. 72 \u2013 205.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[28]<\/a>\u00a0Z. Pucko, Jana Paw\u0142a II idea godno\u015bci cz\u0142owieka w obliczu nieuchronno\u015bci losu, w: Godno\u015bc cz\u0142owieka, red. R. \u0141\u0119tocha, seria: Publikacje Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Zawodowej im. Rotmistrza Witolda Pileckiego w O\u015bwi\u0119cimiu, O\u015bwi\u0119cim 2012, s. 21 \u2013 31.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[29]<\/a>\u00a0H. Noga, Antywychowawcze aspekty gier komputerowych, \u201ePaedagogia Christiana\u201d 1999, nr 3, s. 132\u2013133.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[30]<\/a>\u00a0R. Sojak, Paradoks antropologiczny. Socjologia wiedzy jako perspektywa og\u00f3lnej teorii spo\u0142ecze\u0144stwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Wroc\u0142aw2004, s. 216 \u2013 266. Por. Actor Network Theory and After, red. J. Law, J. Hassard, Blackwell, Oxford 1999.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[31]<\/a>\u00a0K. Knorr-Cetina, Socjality with Objects. Social Relations in Postsocial Knowledge Societies, Theory, Culture & So<\/p>\n

\n

\"\"<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dziejach my\u015bli ludzkiej na r\u00f3\u017cne sposoby okre\u015blano i definiowano […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,5],"tags":[],"class_list":["post-797","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","category-czytelnia"],"yoast_head":"\nW solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"W dziejach my\u015bli ludzkiej na r\u00f3\u017cne sposoby okre\u015blano i definiowano […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-11-28T13:07:33+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-09-09T12:09:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Administrator\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Administrator\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"39 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Administrator\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/6222b2d902beb6fe94c9f4369eeaafe7\"},\"headline\":\"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa\",\"datePublished\":\"2019-11-28T13:07:33+00:00\",\"dateModified\":\"2022-09-09T12:09:29+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/\"},\"wordCount\":7795,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/kcfinder\\\/upload\\\/images\\\/fot.png\",\"articleSection\":[\"Aktualno\u015bci\",\"Czytelnia\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/\",\"name\":\"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/kcfinder\\\/upload\\\/images\\\/fot.png\",\"datePublished\":\"2019-11-28T13:07:33+00:00\",\"dateModified\":\"2022-09-09T12:09:29+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/kcfinder\\\/upload\\\/images\\\/fot.png\",\"contentUrl\":\"http:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/kcfinder\\\/upload\\\/images\\\/fot.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/2019\\\/11\\\/28\\\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/\",\"name\":\"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\",\"description\":\"Strona KSN to sprawy pracownik\u00f3w w szkolnictwie wy\u017cszym i nauce w Polsce\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#organization\",\"name\":\"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/10\\\/profilowe-fb.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/10\\\/profilowe-fb.jpg\",\"width\":720,\"height\":719,\"caption\":\"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/6222b2d902beb6fe94c9f4369eeaafe7\",\"name\":\"Administrator\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Administrator\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/www.solidarnosc.org.pl\\\/ksn\\\/author\\\/administrator\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","og_description":"W dziejach my\u015bli ludzkiej na r\u00f3\u017cne sposoby okre\u015blano i definiowano […]","og_url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/","og_site_name":"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","article_published_time":"2019-11-28T13:07:33+00:00","article_modified_time":"2022-09-09T12:09:29+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"Administrator","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Administrator","Szacowany czas czytania":"39 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/"},"author":{"name":"Administrator","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#\/schema\/person\/6222b2d902beb6fe94c9f4369eeaafe7"},"headline":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa","datePublished":"2019-11-28T13:07:33+00:00","dateModified":"2022-09-09T12:09:29+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/"},"wordCount":7795,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png","articleSection":["Aktualno\u015bci","Czytelnia"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/","url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/","name":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa - Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png","datePublished":"2019-11-28T13:07:33+00:00","dateModified":"2022-09-09T12:09:29+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png","contentUrl":"http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/kcfinder\/upload\/images\/fot.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/2019\/11\/28\/w-solidarnym-poszukiwaniu-czlowieczenstwa\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"W solidarnym poszukiwaniu cz\u0142owiecze\u0144stwa"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#website","url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/","name":"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","description":"Strona KSN to sprawy pracownik\u00f3w w szkolnictwie wy\u017cszym i nauce w Polsce","publisher":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#organization","name":"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107","url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/profilowe-fb.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/profilowe-fb.jpg","width":720,"height":719,"caption":"Krajowa Sekcja Nauki NSZZ Solidarno\u015b\u0107"},"image":{"@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/#\/schema\/person\/6222b2d902beb6fe94c9f4369eeaafe7","name":"Administrator","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/6b80ff59d103a71999655b48c30b36c0c70b1afde4cffe853b23eaa556766f7f?s=96&d=mm&r=g","caption":"Administrator"},"sameAs":["http:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn"],"url":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/author\/administrator\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/797","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=797"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/797\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":798,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/797\/revisions\/798"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=797"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=797"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/ksn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=797"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}