{"id":40709,"date":"2024-06-04T11:04:15","date_gmt":"2024-06-04T09:04:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/bbial\/35-procent-demokracji-wybory-1989-roku-na-podbeskidziu\/"},"modified":"2024-12-20T16:02:48","modified_gmt":"2024-12-20T14:02:48","slug":"35-procent-demokracji-wybory-1989-roku-na-podbeskidziu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.solidarnosc.org.pl\/bbial\/35-procent-demokracji-wybory-1989-roku-na-podbeskidziu\/","title":{"rendered":"35 procent demokracji. Wybory 1989 roku na Podbeskidziu"},"content":{"rendered":"

Trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat temu, 4 czerwca 1989 roku, komuni\u015bci utracili monopol w\u0142adzy w Polsce. Wybory, kt\u00f3re odby\u0142y si\u0119 tamtego dnia, zosta\u0142y p\u00f3\u017aniej nazwane plebiscytem: ludzie cz\u0119sto nie tyle g\u0142osowali za \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d co przeciwko w\u0142adzy. Przypomnijmy tamte wydarzenia\u2026 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Na zaskakuj\u0105ce wyniki wybor\u00f3w czerwcowych 1989 roku obie strony – \u00f3wczesna koalicja rz\u0105dz\u0105ca i\u00a0 wychodz\u0105ca z podziemia opozycja – zas\u0142u\u017cy\u0142y sw\u0105 prac\u0105. Komuni\u015bci zbierali \u017cniwo swych 45-letnich rz\u0105d\u00f3w, a „Solidarno\u015b\u0107” mog\u0142a si\u0119 cieszy\u0107 owocami siedmioletniej, podziemnej dzia\u0142alno\u015bci, okupionej bolesnymi represjami, a tak\u017ce efektownej, spontanicznej kampanii wyborczej.<\/p>\n

Zgodnie z ustaleniami, zawartymi przy Okr\u0105g\u0142ym Stole,\u00a0 koalicja rz\u0105dz\u0105ca mia\u0142a zapewnione w czerwcowych wyborach 65 procent mandat\u00f3w poselskich. Mogli je uzyska\u0107 jedynie przedstawiciele Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego oraz reprezentanci innych, kad\u0142ubowych ugrupowa\u0144, uznawanych przez komunist\u00f3w – Stowarzyszenia PAX, Unii Chrze\u015bcija\u0144sko-Spo\u0142ecznej i Polskiego Zwi\u0105zku Katolicko-Spo\u0142ecznego. O pozosta\u0142e 35 procent miejsc w Sejmie PRL X kadencji mog\u0142a walczy\u0107 ca\u0142a opozycja, niedawno jeszcze nielegalna, a tak\u017ce osoby bezpartyjne. W pe\u0142ni wolne i bez \u017cadnych parytet\u00f3w by\u0142y jedynie wybory do Senatu, b\u0119d\u0105cego nowo\u015bci\u0105 w socjalistycznej Polsce.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W wojew\u00f3dztwie bielskim, zgodnie z okr\u0105g\u0142osto\u0142owym kontraktem, sze\u015b\u0107 mandat\u00f3w do Sejmu przypada\u0142o kandydatom koalicji rz\u0105dz\u0105cej. „Solidarno\u015b\u0107” mog\u0142a zdoby\u0107 co najwy\u017cej cztery mandaty poselskie i dwa senatorskie. Na Podbeskidziu przygotowaniami do wybor\u00f3w w pierwszym etapie zajmowa\u0142a si\u0119 Regionalna Komisja Organizacyjna NSZZ „Solidarno\u015b\u0107”, kierowana przez Gra\u017cyn\u0119 Staniszewsk\u0105, wi\u0119zion\u0105 w stanie wojennym za podziemn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Stoj\u0105c na czele RKO koordynowa\u0142a ona dzia\u0142alno\u015b\u0107 powstaj\u0105cych dopiero zak\u0142adowych struktur wychodz\u0105cego z podziemia zwi\u0105zku „Solidarno\u015b\u0107” (przywr\u00f3conego do legalnej dzia\u0142alno\u015bci dopiero 17 kwietnia 1989 roku). Cz\u0142onkowie RKO postanowili – podobnie, jak ich koledzy w innych cz\u0119\u015bciach kraju – wystawi\u0107 tylu kandydat\u00f3w, ile jest miejsc mandatowych.<\/p>\n

Na Podbeskidziu przyj\u0119ta zosta\u0142a bardzo szeroka i niezwykle demokratyczna formu\u0142a wy\u0142aniania solidarno\u015bciowej reprezentacji. W po\u0142owie kwietnia 1989 roku w \u015bwietlicy Bewelany zorganizowany zosta\u0142 sejmik przedwyborczy, w kt\u00f3rym uczestniczyli przedstawiciele podbeskidzkich \u015brodowisk opozycyjnych i niezale\u017cnych, a wi\u0119c „Solidarno\u015bci”, NSZZ Rolnik\u00f3w Indywidualnych „Solidarno\u015b\u0107”, Klub\u00f3w Inteligencji Katolickiej, Klubu My\u015bli Politycznej „Dziekania”, Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 „Pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci i Pracy”, Klubu Ekologicznego „Gaja”, Komitet\u00f3w Obywatelskich \u017bywca i Suchej Beskidzkiej, Bielskiego Komitetu Oporu Spo\u0142ecznego oraz \u015brodowiska \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego. \u0141\u0105cznie by\u0142o to ponad 100 os\u00f3b. W trakcie sejmiku zg\u0142oszone zosta\u0142y kandydatury pi\u0119tnastu os\u00f3b, ch\u0119tnych do znalezienia si\u0119 na listach wyborczych. Spo\u015br\u00f3d zebranych wy\u0142oniono 22-osobowy konwent wyborczy, kt\u00f3ry w nast\u0119pnych dniach przeprowadzi\u0142 z wszystkimi kandydatami szczeg\u00f3\u0142owe rozmowy. W czasie drugiej cz\u0119\u015bci sejmiku odby\u0142o si\u0119 g\u0142osowanie nad kandydaturami ju\u017c tylko o\u015bmiu os\u00f3b, rekomendowanych przez konwent.<\/p>\n

\"\"W\u015br\u00f3d kandydat\u00f3w do Senatu w tych swoistych prawyborach zwyci\u0119\u017cyli: represjonowany w ostatnich latach dzia\u0142acz „Solidarno\u015bci” z bielskiej Fabryki Samochod\u00f3w Ma\u0142olitra\u017cowych, Andrzej Kralczy\u0144ski oraz cieszy\u0144ski kardiolog, Maciej Krzanowski. Na listach do sejmu zgodnie z wol\u0105 uczestnik\u00f3w sejmiku znale\u017ali si\u0119: szefowa RKO Gra\u017cyna Staniszewska i dziennikarz niezale\u017cny Janusz Okrzesik (okr\u0119g w Bielsku-Bia\u0142ej) oraz \u017cywiecki nauczyciel Micha\u0142 Caputa i adwokat z Bielska-Bia\u0142ej Andrzej Sikora (okr\u0119g Andrych\u00f3w). Do przeprowadzenia kampanii wyborczej powo\u0142any zosta\u0142 Wojew\u00f3dzki Komitet Obywatelski „Solidarno\u015b\u0107”, skupiaj\u0105cy przedstawicieli lokalnych KO z Andrychowa, Cieszyna, K\u0119t, O\u015bwi\u0119cimia, Skoczowa, Suchej Beskidzkiej, Wadowic, Wis\u0142y i \u017bywca. Pracami WKO „Solidarno\u015b\u0107” kierowa\u0142 Miros\u0142aw Stycze\u0144. Dyrektorem biura WKO zosta\u0142 Piotr Szwarc, a funkcj\u0119 sekretarza pe\u0142ni\u0142 Andrzej Kabat. Siedziba komitetu mie\u015bci\u0142a si\u0119 w kamienicy przy bielskiej ulicy Lenina 5 (obecnie 3 Maja 5).<\/p>\n

– Brali\u015bmy pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 kl\u0119ski. Przeprowadzenie kampanii wyborczej bez funduszy, bez dost\u0119pu do \u015brodk\u00f3w masowego przekazu, w ci\u0105gu zaledwie p\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca wydawa\u0142o si\u0119 pomys\u0142em szalonym. Same solidarno\u015bciowe znaczki i has\u0142a mog\u0142y nie wystarczy\u0107, gdy po drugiej stronie mieli\u015bmy ca\u0142\u0105 machin\u0119 pa\u0144stwa z aparatem represji, monopolem na pras\u0119, radio i telewizj\u0119, a tak\u017ce z cenzur\u0105, kt\u00f3ra potrafi\u0142a nawet wycina\u0107 z publikacji fragmenty naszych przedwyborczych odezw i program\u00f3w – wspomina Andrzej Kabat.<\/p>\n

\"\"G\u0142\u00f3wny ci\u0119\u017car prowadzenia solidarno\u015bciowej kampanii wyborczej w wojew\u00f3dztwie spad\u0142 na wolontariuszy, przede wszystkim dzia\u0142aczy lokalnych komitet\u00f3w obywatelskich, zwi\u0105zkowc\u00f3w z „Solidarno\u015bci” i m\u0142odzie\u017c szkoln\u0105. Opozycyjni kandydaci cieszyli si\u0119 te\u017c nieskrywan\u0105 sympati\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Do ich dyspozycji by\u0142y salki parafialne, a czasem nawet ambony. Do ostatniej chwili przed wyborcz\u0105 niedziel\u0105 4 czerwca nie brakowa\u0142o ch\u0119tnych do roznoszenia ulotek i klejenia plakat\u00f3w. Ludzie chcieli zmian i wierzyli w „Solidarno\u015b\u0107”. T\u0142umnie uczestniczyli w organizowanych w tym czasie manifestacjach i przedwyborczych wiecach. Kupowali cegie\u0142ki na fundusz wyborczy i anga\u017cowali si\u0119 w kolporta\u017c wyborczych plakat\u00f3w oraz ulotek.\u00a0<\/p>\n

Nie pr\u00f3\u017cnowali te\u017c, oczywi\u015bcie, kandydaci reprezentuj\u0105cy \u00f3wczesn\u0105 w\u0142adz\u0119. Na ich listach pojawili si\u0119 nie tylko pos\u0142owie z minionej kadencji, ale te\u017c dyrektorzy wielkich przedsi\u0119biorstw oraz prominentni dzia\u0142acze PZPR i satelickich stronnictw. Partia po raz pierwszy w historii stworzy\u0142a wyborczy fundusz, zasilany przez kom\u00f3rki PZPR, istniej\u0105ce w\u00f3wczas w ka\u017cdym zak\u0142adzie pracy. W \u015brodkach masowego przekazu, opanowanych niemal bez wyj\u0105tku przez w\u0142adze, pojawia\u0142y si\u0119 artyku\u0142y, wychwalaj\u0105ce koalicyjnych kandydat\u00f3w i opisuj\u0105ce ich ci\u0119\u017ck\u0105 prace dla dobra ca\u0142ej ludzko\u015bci. Kandydaci opozycji byli przemilczani lub krytykowani, a ich programy wy\u015bmiewane. Koalicja by\u0142a chyba pewna wygranej, bo poza \u015brodkami masowego przekazu jej kampania wyborcza by\u0142a prowadzona niemrawo. Na murach i p\u0142otach ca\u0142ego Podbeskidzia dominowa\u0142y plakaty „Solidarno\u015bci”, niszczone po nocach przez nieznanych sprawc\u00f3w i systematycznie uzupe\u0142niane przez solidarno\u015bciowych wolontariuszy.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Wynik wybor\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 nokautem dla komunist\u00f3w. Maciej Krzanowski zdoby\u0142 poparcie 262 tysi\u0119cy os\u00f3b (71,5 procent g\u0142osuj\u0105cych), a na Andrzeja Kralczy\u0144skiego g\u0142osowa\u0142o 253 tysi\u0105ce wyborc\u00f3w (69,3 procent). Obaj weszli do senatu. Daleko w tyle znalaz\u0142o si\u0119 dziesi\u0119ciu pozosta\u0142ych pretendent\u00f3w na senator\u00f3w, w tym obaj kandydaci PZPR: dyrektor naczelny FSM, Ryszard Welter i prorektor filii Politechniki \u0141\u00f3dzkiej, prof. Marek Trombski – obaj zdobyli po oko\u0142o 28 tysi\u0119cy g\u0142os\u00f3w.\u00a0 Po pierwszej turze wybor\u00f3w poselskie mandaty zdobyli jedynie wszyscy kandydaci „Solidarno\u015bci”: Micha\u0142 Caputa (poparcie 81,7 procent wyborc\u00f3w), Gra\u017cyna Staniszewska (74,8 procent), Andrzej Sikora (73,1 procent) i Janusz Okrzesik (71,7 procent). Z kretesem przepadli tak zwani kandydaci niezale\u017cni, aktywnie popierani przez aparat partyjny, kt\u00f3ry w specjalnej odezwie przedwyborczej obiecywa\u0142: „Bielska wojew\u00f3dzka organizacja partyjna \/…\/ zdecydowana jest wspiera\u0107 wszystkich kandydat\u00f3w, kt\u00f3rzy gwarantowa\u0107 b\u0119d\u0105 skuteczne kojarzenie interes\u00f3w regionu i naszej Ojczyzny – Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. To wsparcie nic nie pomog\u0142o mi\u0119dzy innymi znanemu bielskiemu lekarzowi Olgierdowi Kossowskiemu, \u00f3wczesnemu dyrektorowi „Apeny” Jackowi Krywultowi, czy dyrektorowi Zak\u0142ad\u00f3w Chemicznych O\u015bwi\u0119cim Janowi Babiarzowi.\u00a0<\/p>\n

Pozosta\u0142e sze\u015b\u0107 mandat\u00f3w, przypadaj\u0105ce na Podbeskidziu koalicji rz\u0105dz\u0105cej, nie zosta\u0142o w pierwszej turze obsadzonych, gdy\u017c \u017caden z kandydat\u00f3w\u00a0 na tych listach nie zbli\u017cy\u0142 si\u0119 nawet do wymaganego progu wyborczego. Jeden z niedawnych „pewniak\u00f3w” w wyborach, wojew\u00f3dzki szef PZPR, Stanis\u0142aw Habczyk, otrzyma\u0142 18,6 procent g\u0142os\u00f3w, a przewodnicz\u0105cy wojew\u00f3dzkich struktur Zwi\u0105zku Socjalistycznej M\u0142odzie\u017cy Polskiej (b\u0119d\u0105cej de facto m\u0142odzie\u017c\u00f3wk\u0105 PZPR-u), Jacek Kulec, zyska\u0142 poparcie ledwo 7,2 procent wyborc\u00f3w. Ponad po\u0142owa wyborc\u00f3w skre\u015bli\u0142a na kartach do g\u0142osowania wszystkich kandydat\u00f3w PZPR.<\/p>\n

O wakuj\u0105ce sze\u015b\u0107 mandat\u00f3w poselskich koalicyjni kandydaci musieli walczy\u0107 w drugiej turze wybor\u00f3w. Frekwencja wynios\u0142a w\u00f3wczas nieco ponad 20 procent (w pierwszej turze do urn posz\u0142o 70 procent wyborc\u00f3w). W wyniku tej dogrywki pos\u0142ami zostali:\u00a0 Edward Ba\u015bcik, rolnik spod O\u015bwi\u0119cimia i cz\u0142onek Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Jan Knoppek, nauczyciel z Wis\u0142y b\u0119d\u0105cy cz\u0142onkiem Stronnictwa Demokratycznego oraz reprezentanci Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, bielszczanie Jan Wnuk i Czes\u0142aw Kastelik oraz Roman Gre\u0144 z Jasienicy i Stanis\u0142aw Bibrzycki z O\u015bwi\u0119cimia.<\/p>\n

Po wyborach jeden z wielkich przegranych, wspomniany wy\u017cej pierwszy sekretarz Stanis\u0142aw Habczyk, stwierdzi\u0142 z gorycz\u0105 na spotkaniu z towarzyszami z Egzekutywy Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR: „Wybory ods\u0142oni\u0142y nasze s\u0142abo\u015bci, a ich skala jest zaskakuj\u0105ca”. Zapowiedzia\u0142 jednocze\u015bnie podj\u0119cie stara\u0144 o odzyskanie spo\u0142ecznego zaufania. Proste wyliczenia wskazywa\u0142y, \u017ce na partyjnych kandydat\u00f3w nie g\u0142osowali nawet… cz\u0142onkowie partii.\u00a0<\/p>\n

Pos\u0142owie i senatorowie, kt\u00f3rzy kandydowali z listy WKO „S”, utworzyli Wojew\u00f3dzki Obywatelski Zesp\u00f3\u0142 Parlamentarny. Jego przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 pose\u0142 Andrzej Sikora. Biura zespo\u0142u zosta\u0142y utworzone w pawilonie obok kort\u00f3w tenisowych przy ul. Partyzant\u00f3w 59, a wi\u0119c w budynku, zajmowanym cz\u0119\u015bciowo przez podbeskidzk\u0105 „Solidarno\u015b\u0107”. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie nowa epoka\u2026<\/p>\n

Artur Kasprzykowski<\/p>\n

Poni\u017cej na zdj\u0119ciach przedwyborcza manifestacja\u00a0 „Solidarno\u015bci” Regionu Podbeskidzie 3 maja 1989 roku w Bielsku-Bia\u0142ej – zacz\u0119\u0142a si\u0119 przy \u015bwietlicy ZPW „Bewelana”, gdzie ods\u0142oni\u0119to tablic\u0119, upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 podbeskidzki strajk generalny, a zako\u0144czono Msz\u0105 \u015bw. w bialskim ko\u015bciele Opatrzno\u015bci Bo\u017cej.<\/p>\n