34 lata temu – w niedziel\u0119, 13 grudnia 1981 roku rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w Polsce stan wojenny. Uwi\u0119ziono tysi\u0105ce os\u00f3b, na ulicach pojawi\u0142y si\u0119 czo\u0142gi i samochody opancerzone, strajkuj\u0105ce zak\u0142ady by\u0142y brutalnie pacyfikowane. To okazja, by przypomnie\u0107 \u2013 cho\u0107by w telegraficznym skr\u00f3cie – wydarzenia z tamtych dni.<\/p>\n
Polacy liczyli si\u0119 z tym, \u017ce trwaj\u0105cy od sierpnia 1980 roku wolno\u015bciowy zryw \u201eSolidarno\u015bci\u201d mo\u017ce kiedy\u015b zosta\u0107 st\u0142umiony si\u0142\u0105. Pr\u0119dzej spodziewano si\u0119 jednak interwencji wojsk sowieckich, jak to mia\u0142o miejsce w 1956 roku na W\u0119grzech, w 1968 roku w Czechos\u0142owacji, czy zaledwie przed dwoma laty w Afganistanie. W Polsce obca interwencja okaza\u0142a si\u0119 jednak niepotrzebna. – Nie by\u0142 potrzebny \u017caden s\u0105siad, rodzimej dosy\u0107 jest kanalii \u2013<\/em> \u015bpiewa\u0142 p\u00f3\u017aniej Jan Krzysztof Kelus, jeden z bard\u00f3w \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Boj\u0105cy si\u0119 utraty w\u0142adzy polscy komuni\u015bci sami postanowili rozprawi\u0107 si\u0119 z niepokornym narodem. Brutalnie przerwany zosta\u0142 Karnawa\u0142 Solidarno\u015bci, zniweczone polskie sny o wolno\u015bci…<\/p>\n Ju\u017c przed p\u00f3\u0142noc\u0105 12 grudnia w ca\u0142ym kraju rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 aresztowania dzia\u0142aczy NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d i innych niezale\u017cnych organizacji, wed\u0142ug przygotowanych kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej wykaz\u00f3w. Tej nocy tylko na Podbeskidziu zatrzymano blisko sto os\u00f3b. Milicja i S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa nie waha\u0142a si\u0119 wy\u0142amywa\u0107 \u0142omami zamkni\u0119te drzwi, a opornych bi\u0107 i skuwa\u0107 kajdankami. O p\u00f3\u0142nocy zosta\u0142a wy\u0142\u0105czona \u0142\u0105czno\u015b\u0107 telefoniczna w ca\u0142ym kraju, przerwano nadawanie program\u00f3w radiowych i telewizyjnych.<\/p>\n Na ulice wysz\u0142y wojskowe patrole. Pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze plakaty z obwieszczeniem o wprowadzeniu stanu wojennego. Wydrukowane kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej w Zwi\u0105zku Sowieckim nie mia\u0142y \u017cadnej daty. O godzinie sz\u00f3stej rano genera\u0142 Wojciech Jaruzelski, pe\u0142ni\u0105cy funkcje prezesa Rady Ministr\u00f3w i r\u00f3wnocze\u015bnie I sekretarza PZPR, og\u0142osi\u0142 powstanie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego i wprowadzenie stanu wojennego w ca\u0142ej Polsce. Jego przem\u00f3wienie nada\u0142y pierwsze programy radia i telewizji. Przez ca\u0142y dzie\u0144 w radio i telewizji podawane by\u0142y informacje o rygorach stanu wojennego. W telewizji czytali je lektorzy, ubrani w wojskowe mundury.<\/p>\n Zawieszona zosta\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201eSolidarno\u015bci\u201d i wszystkich niezale\u017cnych organizacji. Wprowadzono godzin\u0119 milicyjn\u0105 od 22.00 do 6.00 oraz tryb dora\u017any w sprawach s\u0105dowych. Obowi\u0105zywa\u0142 zakaz zgromadze\u0144 i opuszczania miejsc zamieszkania. Na rogatkach miast pojawi\u0142y si\u0119 milicyjno-wojskowe rogatki. Ca\u0142kowicie zawieszono reglamentowan\u0105 dot\u0105d sprzeda\u017c benzyny. Wprowadzono sze\u015bciodniowy tydzie\u0144 pracy. Og\u0142oszono ferie w szko\u0142ach do 3 stycznia i bezterminowo zawieszono zaj\u0119cia na uczelniach.<\/p>\n Nast\u0119pnego dnia, w poniedzia\u0142ek, 14 grudnia w wielu miastach Polski wybuch\u0142y spontaniczne strajki. Na Podbeskidziu prac\u0119 przerywa\u0142y za\u0142ogi kilkunastu zak\u0142ad\u00f3w pracy \u2013 mi\u0119dzy innymi bielskiej Fabryki Samochod\u00f3w Ma\u0142olitra\u017cowych, Befy, Apeny, a tak\u017ce Andrychowskiej Fabryki Maszyn, \u017cywieckiego Ponaru i Fabryki \u015arub. Jedynym \u017c\u0105daniem strajkuj\u0105cych by\u0142o odwo\u0142anie stanu wojennego i zwolnienie internowanych. Strajki te wygasa\u0142y najcz\u0119\u015bciej po kilku, kilkunastu godzinach pod gro\u017ab\u0105 pacyfikacji zak\u0142adu przez si\u0142y specjalne milicji i wojska. Oznacza\u0142o to przelew krwi. Do takiej tragedii dosz\u0142o 16 grudnia podczas pacyfikacji strajkuj\u0105cej kopalni Wujek w Katowicach. Od strza\u0142\u00f3w oddzia\u0142u specjalnego Zmotoryzowanych Odwod\u00f3w Milicji Obywatelskiej (ZOMO) zgin\u0119\u0142o dziewi\u0119ciu bezbronnych g\u00f3rnik\u00f3w.<\/p>\n Do ko\u0144ca grudnia 1981 roku na Podbeskidziu internowano \u0142\u0105cznie blisko 150 os\u00f3b. W nast\u0119pnych miesi\u0105cach liczba ta wzros\u0142a do 230 pozbawionych w ten spos\u00f3b wolno\u015bci. Internowani z Podbeskidzia osadzani byli pocz\u0105tkowo w zak\u0142adach karnych w Szerokiej ko\u0142o Jastrz\u0119bia i w Cieszynie, a tak\u017ce w Bytomiu\u2013Miechowicach, Sosnowcu \u2013Radosze, Zabrzu -Zaborzu. P\u00f3\u017aniej kobiety trafi\u0142y do o\u015brodka odosobnienia w Dar\u0142\u00f3wku nad Ba\u0142tykiem, a m\u0119\u017cczy\u017ani do \u0141upkowa w Bieszczadach.<\/p>\n Od pierwszych dni stanu wojennego trwa\u0142y aresztowania os\u00f3b, kt\u00f3re unikn\u0119\u0142y internowania i pr\u00f3bowa\u0142y zorganizowa\u0107 konspiracyjn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Pierwszym uwi\u0119zionym by\u0142 Julian Pichur \u2013 za organizacj\u0119 strajku w bielskiej Befie zosta\u0142 aresztowany 15 grudnia 1981 roku i ju\u017c po kilkunastu dniach skazany na trzy lata wi\u0119zienia. Taki sam wyrok otrzyma\u0142 Wies\u0142aw Pyzio z Andrychowa, kt\u00f3ry 16 grudnia samotnie strajkowa\u0142 w Andrychowskiej Fabryce Maszyn. Nie by\u0142y to najsurowsze wyroki w tamtych dniach \u2013 za pr\u00f3b\u0119 podj\u0119cia konspiracyjnej dzia\u0142alno\u015bci J\u00f3zef \u0141opatka zosta\u0142 skazany na pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 roku wi\u0119zienia, Antoni Bobowski, Wac\u0142aw Szlegr i Kazimierz Szmigiel na pi\u0119\u0107 lat, a Tadeusz Adamski, J\u00f3zef Kucharczyk i W\u0142adys\u0142aw Walu\u015b na cztery lata pozbawienia wolno\u015bci. Najsurowszy wyrok otrzyma\u0142 jednak ukrywaj\u0105cy si\u0119 do 19 stycznia 1982 roku przewodnicz\u0105cy podbeskidzkiej \u201eSolidarno\u015bci\u201d, Patrycjusz Kosmowski. Dyspozycyjny wobec komunistycznych w\u0142adz S\u0105d Wojew\u00f3dzki w Bielsku-Bia\u0142ej skaza\u0142 go na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia, cho\u0107 nie udowodniono mu podj\u0119cia\u00a0 konspiracyjnej dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n Ju\u017c od pierwszych dni stanu wojennego przy parafiach spontanicznie organizowa\u0142y si\u0119 grupy ludzi, nios\u0105cych pomoc rodzinom internowanych i uwi\u0119zionych. Wkr\u00f3tce ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 zosta\u0142a zorganizowana w ramy Biskupiego Komitetu Pomocy Uwi\u0119zionym i Internowanym, maj\u0105cego sw\u0105 siedzib\u0119 przy ko\u015bciele Opatrzno\u015bci Bo\u017cej w Bia\u0142ej. Cz\u0142onkowie Komitetu, kierowanego przez ks. J\u00f3zefa Sanaka i Zdzis\u0142awa Grefflinga, przez blisko siedem nast\u0119pnych lat sw\u0105 opiek\u0105 obj\u0119li ponad 150 os\u00f3b \u2013 uwi\u0119zionych, aresztowanych oraz pozbawionych pracy i \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. Pomoc dla represjonowanych nie\u015bli te\u017c w tym czasie przedstawiciele innych \u015brodowisk. Warto tu wspomnie\u0107 tak\u017ce tak\u0105 pomoc, \u015bwiadczon\u0105 ze strony wsp\u00f3lnot Ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, w tym szczeg\u00f3lnie ofiarna Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-reformowanego z osobi\u015bcie zaanga\u017cowanym w t\u0119 prac\u0119 bp. Zdzis\u0142awem Trand\u0105.<\/p>\n Tak wygl\u0105da\u0142y na Podbeskidziu pierwsze miesi\u0105ce tej dziwnej wojny. Ofiar by\u0142o znacznie wi\u0119cej: do ko\u0144ca sierpnia 1982 roku w \u00f3wczesnym wojew\u00f3dztwie bielskim odby\u0142o si\u0119 14 proces\u00f3w politycznych. Os\u0105dzono w nich 40 os\u00f3b, wymierzaj\u0105c im surowe, nie maj\u0105ce niczego wsp\u00f3lnego ze sprawiedliwo\u015bci\u0105, wyroki. Do o\u015brodk\u00f3w internowania trafi\u0142o \u0142\u0105cznie 230 os\u00f3b z ca\u0142ego Podbeskidzia. Ostatni z nich wyszli na wolno\u015b\u0107 przed Bo\u017cym Narodzeniem 1982 roku. Wiele os\u00f3b pozbawionych pracy decydowa\u0142o si\u0119 na emigracj\u0119. W\u00f3wczas oznacza\u0142o to wyjazd z Polski na zawsze, z paszportem w jedn\u0105 stron\u0119. Na Podbeskidziu decyzj\u0119 tak\u0105 podj\u0119\u0142o ponad sto rodzin. Nie wszystkie umia\u0142y si\u0119 odnale\u017a\u0107 w nowej rzeczywisto\u015bci…<\/p>\n Stan wojenny zosta\u0142 zawieszony 31 grudnia 1982 roku, a ostatecznie odwo\u0142any 22 lipca nast\u0119pnego roku. Wiele rygor\u00f3w stanu wojennego zosta\u0142o jednak przeniesionych do kodeksu karnego. Nadal, tak\u017ce na Podbeskidziu, odbywa\u0142y si\u0119 rewizje i aresztowania, ludzie byli szykanowani i zwalniani z pracy. Zapada\u0142y surowe wyroki. Nie przerwa\u0142o to jednak zapocz\u0105tkowanej na pocz\u0105tku stanu wojennego dzia\u0142alno\u015bci podziemnych struktur \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Mimo represji przetrwa\u0142y one do 1989 roku, do ponownej legalizacji tego zwi\u0105zku zawodowego i upadku komunizmu w Polsce.<\/p>\n Artur Kasprzykowski<\/em><\/strong><\/p>\n\n\t\t