Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej

Obszar: 245 tys km2

Struktura terytorialna: 3 krainy na wyspie Wielka Brytania (Anglia, Szkocja, Walia) i 6 hrabstw Irlandii Północnej (Ulster).

Populacja: 60 mln, w tym znaczne mniejszości etniczne pochodzące z byłych kolonii i terytoriów zależnych

Struktura wiekowa: 0-14 lat: 21,25%, 15-64 lat: 66,11%, ponad 64 lata: 12,64%

Struktura polityczna: monarchia konstytucyjna. Głowa państwa i całej Wspólnoty Brytyjskiej jest król lub królowa (obecnie Elżbieta II) Władza wykonawcza - premier jako szef rządu, maks. 2 czteroletnie kadencje, obecnie Tony Blair. Władza ustawodawcza - Parlament, dwie izby: Izba Lordów i Izba Gmin, władza sądownicza - Sąd Najwyższy. System wielopartyjny, w rzeczywistości zdominowany przez dwie partie: Partie Pracy (labourzyści) i Partię Konserwatywną (torysi), pozostałe partie odgrywają marginalną rolę. Poszczególne krainy cieszą się pewną autonomicznością wewnątrzpaństwową (np. banki, podział administracyjny czy parlamenty lokalne).

Rys historyczny

Wielka Brytania to kraj, w którym koncept związku zawodowego - jako organizacji pracowników - narodził się najwcześniej, w początkowej fazie rewolucji przemysłowej, gdy gospodarka narodowa dość gwałtownie zmieniła charakter z rolniczego na przemysłowy. Wielu chłopów opuściło ziemię i zatrudniało się w miastach znosząc poniżanie i bardzo niskie płace. Ruch robotniczy powstał wskutek przepaści między potęgą pracodawców i bezradnością pracowników. Historycy spierają się czy związki zawodowe można uważać za spadkobierców gildii i cechów średniowiecznych, o ile jednak gildie i cechy broniły praw, hierarchii i porządku w już istniejących, wąskich grupach rzemieślników-właścicieli warsztatów (obecnie można to raczej porównać do korporacji zawodowych np. prawniczych), o tyle związki zawodowe starały się bronić interesów pracowników wobec pracodawcy/właściciela. Brytyjskie doświadczenia dały zalążek organizacjom pracowniczym w niemal wszystkich większych koloniach i dominiach Imperium Brytyjskiego przynosząc tam również brytyjsko model funkcjonowania związków zawodowych (Kanada, USA, Australia, Irlandia).

Historię brytyjskiego ruchu robotniczego można podzielić na następujące okresy:

przed 1815 - początki rewolucji przemysłowej, spadek zatrudnienia w rolnictwie, co pociągnęło za sobą spadek produkcji rolnej i wzrost cen, szczególnie dotkliwy w trakcie 22-letniej wojny angielsko-francuskiej. Gwałtowny rozwój miast (Manchester, Leeds) w rejonach bogatych w węgiel kamienny - główne paliwo epoki pary. Początkowe próby zawiązywania organizacji pracowniczych były surowo karane administracyjne (Ustawa o Organizacjach), do zesłania do kolonii karnych czy śmierci włącznie.

1815-1834 - narastające wybuchy społecznego niezadowolenia, częściowo napędzane echami Rewolucji Francuskiej. Cała władza polityczna znajduje się w rękach arystokracji, następnie rozciągnięta zostaje na klasę właścicieli fabryk. Klasa robotnicza pozostaje pozbawiona prawa głosu. Częściowe zawieszenie Ustawy o Organizacjach powoduje wzrost liczby organizacji pracowniczych, szczególnie w przemyśle tekstylnym, gdzie znaczącą grupę związkowców stanowiły kobiety. Pojawiają się pierwsze zalążki ideologii socjalistycznej (Robert Owen), jak i pierwsze próby stworzenia ponadbranżowych organizacji pracowniczych. Grand National Consolidated Trades Union został zniszczony po słynnym aresztowaniu sześciu liderów w Tolpuddle, pokazowym procesie i zesłaniu oskarżonych do Australii. Wyrok wykonano w atmosferze gwałtownych i masowych kampanii protestacyjnych.

1835 - 1850 - okres trzech masowych kampanii: komitety "krótkiego czasu" domagające się regulacji czasu i warunków pracy w fabrykach; masowa opozycja wobec administracyjnych/prawnych narzucających biedocie nieludzkie warunki pracy; oraz tzw. chartyzm (od ang. "chart" - karta), który był ruchem politycznym opartym na postulacie spełnienia żądań 6-punktowej Karty. Początkowo ruch zdobył bardzo szerokie poparcie nie tylko wśród mas pracujących, ale nawet bardziej radykalnych przedstawicieli niższej klasy średniej. Wtedy rodziły się w Wielkiej Brytanii podwaliny socjalizmu, w czym swój udział mieli też Marks i Engels, którzy mieszkali na wyspach jako polityczni wygnańcy z Niemiec. Pod hasłami chartyzmu miały miejsce pierwsze wielkie strajki, dodatkowo zmasowane w 1848r (Wiosna Ludów), które skończyły się procesami i zesłankami ich liderów do kolonii karnych (np. w Tasmanii). Po tym okresie chartyzm nie zdobył już poprzedniej siły.

1850-1880 - druga faza industrializacji stymulowana rozwojem sieci kolejowej i związanym z nim wzrostem przemysłu metalowego i wydobywczego. Wraz z przemysłem bawełnianym były one podstawą gospodarki brytyjskiej, a z czasem dały Wielkiej Brytanii dominującą pozycję w handlu światowym. W tym czasie dobrobytu pracownicy najemni organizowali nowe związki zawodowe, dużo większe niż poprzednie organizacje pracownicze, dużo sprawniejsze i scentralizowane (np. Amalgamated Society of Engineers), zbierające wysokie składki od swoich członków i zatrudniające własnych etatowych pracowników. Wciąż zdarzały się strajki, niemniej były one dużo rzadsze i wykorzystywane z dużą ostrożnością, za to główny nacisk kładziono na mediacje i negocjacje. W 1868r. powołany został Kongres Związków Zawodowych (Tredes Union Congress), po uznaniu przez Królewską Komisję organizacji pracowniczych za korzystne zarówno dla pracowników jak i pracodawców. Nie bez znaczenia było fakt, że liderzy związkowi byli chętnie widziani w szeregach konkurujących ze sobą partii politycznych, Partii Liberalnej i Partii Torysów (obecnie konserwatystów). Jednak okres przemysłowej "prosperity" dobiegał końca.

1880 - 1918 - znaczący wzrost masowego ruchu robotniczego, który objął również wcześniej niezorganizowane branże. Przemysł brytyjski musiał zmagać się z coraz silniejszą konkurencją ze strony USA i Niemiec, przy jednoczesnym gwałtownym wzroście zdobyczy kolonialnych pod koniec XIX w. (Afryka, Azja). O ile na początku tego okresu poziom członkostwa utrzymywał się stabilnie na poziomie ok. 750 tys. to w 1918 związki zawodowe liczyły już ponad 6,5 miliona członków skupiając pracowników niewykwalifikowanych, wykwalifikowanych, specjalistów i białe kołnierzyki. W tym okresie miało miejsce wiele akcji i kampanii mających na celu uregulowanie kwestii różnych wymiarów czasu pracy jak i płacy minimalnej, jak też akcje na rzecz wolności zgromadzeń i strajków. Na początku XX w. doszło do sporów wewnątrz związków zawodowych w kwestii strategii działań - duże grupy związkowców uważały radykalizację działań za jedyny słuszny sposób walki o swoje prawa. W tym okresie miał też miejsce widoczny wzrost udziału kobiet w organizacjach związkowych wskutek wzrostu ich aktywności jak i działań grup niezależnych od związków zawodowych, np. sufrażystek. Lata 1910-14 z uwagi na nasilenie się akcji protestacyjnych i strajkowych nazywane są okresem "wielkich niepokojów". Również okres I Wojny Światowej był czasem wzmożonych akcji strajkowych, ale też podziału związkowców na "antywojennych" i "umiarkowanych".

1918 - 1945 - narastające trudności gospodarcze, Wielka Brytania nie jest już największą potęgą handlową i przemysłową. Powstaje brytyjska Partia Pracy jak główna opozycja wobec Partii Konserwatywnej (Torysi). W 1919 przez kraj przetacza się potężna fala strajków, a lata 20 i 30 to wzrost masowego bezrobocia spowodowanego początkowo koncentracją większości przemysłu na małym geograficznie obszarze, a następnie wielkim kryzysem. W 1921r. TUC przechodzi reorganizację, w szeregi organizacji zostają włączone struktury kobiet, liderzy związku formują Radę Generalną o większych kompetencjach i mocy administracyjnej, zacieśnia się współpraca z Partią Pracy. Rewolucja sowiecka w Rosji jest podziwiana przez robotników brytyjskich, TUC nawiązuje formalne stosunki z Rosją Radziecką, zaś Partia Pracy dryfuje w kierunku socjalizmu i marksizmu. Od połowy lat 30tych narasta wśród TUC i Partii Pracy ostry ruch antyfaszystowski, niemniej drogi obydwu organizacji rozchodzą się w tej materii z uwagi na fakt, iż Partia Pracy była też zorientowana antykomunistycznie. Okres II Wojny Światowej to czas ścisłej współpracy wszystkich ugrupowań politycznych i społecznych, w tym TUC, w wysiłku wojennym pod wodzą rządu koalicyjnego Winstona Churchilla, z wyjątkiem brytyjskich komunistów (często łamiących wojenny zakaz strajków), którzy przyłączyli się do aktywnych działań dopiero po przystąpieniu Rosji Sowieckiej do wojny w 1941r. W okresie wojennym liczba członków TUC wzrosła o 3 miliony. W przeciwieństwie do I Wojny Światowej, postrzeganej jako "imperialistyczna", II Wojna Światowa pod hasłem walki z faszyzmem była szeroko popierana przez społeczeństwo.

1945 - 1960 - pierwszy powojenny rząd był rządem laburzystowskim, a 6 na 20 ministrów pochodziło z TUC, i odziedziczył on problemy jeszcze sprzed wojny dodatkowo pogłębione kryzysem powojennym. W tym okresie miała miejsce masowa nacjonalizacja kluczowych gałęzi przemysłowych (przem. wydobywczy, energetyczny, transportowy). Do 1951r. ok. 20% gospodarki znalazło się w rękach państwowych, niemniej były to sektory przeżywające głęboką zapaść, więc nacjonalizacja spotkała się z poparciem społeczeństwa, zaś pierwotni właściciele otrzymali wysokie rekompensaty i często stanowiska w zarządach przedsiębiorstw. Niemniej dość szybko pod wpływem planu Marshalla, zaleceń z USA i nacisków konserwatystów trend został zatrzymany. TUC przez cały ten okres starał się wprowadzać w życie zasady państwa opiekuńczego, nawet w okresie trzech kolejnych rządów konserwatystów (lata 50te), którzy poprzez współpracę z TUC starali się zapewnić spokój społeczny. TUC w tym czasie cieszył się dużym zainteresowaniem "białych kołnierzyków" będących pod wrażenie osiągnięć związkowców w przemyśle. Mimo akcji protestacyjnych związanych z kryzysem (1956), TUC był uznawany za wzór zrównoważonej i rozsądnej organizacji państwa demokratycznego.

1960 - 2000 - lata 60 i 70 to okres rozkwitu TUC, jak też względnego spokoju społecznego i dobrobytu. Poziom członkostwa stopniowo i regularnie rósł osiągając 56% zatrudnionych w 1979 r. (13 mln członków), we wszystkich sektorach i niemal wszystkich szczeblach zatrudnienia. Był to też okres ciągłego polepszania warunków pracy i praw pracowniczych, oczywiście pod egidą TUC. Kongres zajmował się ponadto nie tylko kwestiami stricte pracowniczymi, ale też np. kwestią pozycji kobiet, młodzieży i innych narodowości i ras na brytyjskim rynku pracy, polityką gospodarczą, kwestiami ochrony zdrowia. Coraz więcej przedsiębiorstw objętych było umową "closed shop" czyniącą z członkostwa w związku zawodowym warunek zatrudnienia. Niemniej z upływem czasu okazało się, że mimo wielkich możliwości i wpływów TUC nie zdołała zrealizować wielu istotnych postulatów swoich członków w kwestiach gospodarczych. Nieefektywność działań związków zawodowych, wewnętrzne konflikty i ostatecznie twarda, liberalna polityka gospodarcza oraz antyzwiązkowe nastawienie rządu konserwatystów Margaret Thatcher złamały silną pozycję TUC w latach 80tych. Tony Blair, obejmując urząd premiera w 1997r. z ramienia Partii Pracy wbrew oczekiwaniom nie przywrócił wielu przywilejów związkowych, które zostały utracone w okresie Thatcher.

Dzień dzisiejszy

Większość związków zawodowych w Wielkiej Brytanii jest zrzeszona w TUC, i, tam gdzie to jest właściwe, w jego szkockich lub irlandzkich odgałęzieniach. Podstawową organizacją jest organizacja zakładowa pod przewodnictwem tzw. "shop stewarda", który koordynuje działania związkowe w zakładzie, niemniej nie otrzymuje za to wynagrodzenia. Jego działanie obejmuje pozyskiwanie członków, ewidencję członków, informowanie związkowców o bieżącej sytuacji w związku i w przedsiębiorstwie. Jest łącznikiem między organizacją zakładową a regionalną/lokalną centralą związku, jak też łącznikiem między pracownikami a pracodawcą i przedstawicielem/pomocnikiem pracowników w sytuacjach konfliktowych zanim podjęte zostaną działania wyższego szczebla. Nie ma on mocy decydowania o strajku, gdyż tego typu decyzje podejmowane są na szczeblu regionalnym i centralnym związku, natomiast wszelkie działania zbiorowe w zakładzie może prowadzić tylko po tajnym głosowaniu członków związku uprawniającym go do działania.

Trade Union Congress

Kongres Związków Zawodowych

Adres: Congress House Great Russell Street London WC1B 3LS tel +44 20 7636 4030 www.tuc.org.uk

TUC reprezentuje zdecydowana wiekszość związkowców, są w Wielkiej Brytanii zwiazki zawodowe, które nie sa afiliowane w TUC. Są to najczęściej małe organizacje reprezentujące specjalistycznych pracowników lub pracowników konkretnej organizacji., są jednak tez organizacje znaczne, jak np. Federacja Policjantów, która nie może zakazem prawnym być organizacją członkowską TUC.

Obecnie TUC zrzesza 67 związków zawodowych reprezentujących niemal 6.5 miliona członków (ok. 30% całkowitej liczby pracowników). Podstawowa jednostka terytorialna są Rady Związkowe (Trades Union Councils) składające się z przedstawicieli związków lub branż z danego obszaru, i to w tym ciele afiliowane są organizacje regionalne poszczególnych związków zawodowych na danym obszarze. Te oddziały związków płacą składki członkowskie, a ich delegaci wybierają spośród siebie przedstawicieli do reprezentowania pracowników z tego obszaru w Radzie Związkowej, jak też do wdrażania polityki TUC i jego Rady Generalnej.

Rady związkowe są z kolei rejestrowane w TUC i są od niego zależne. Coroczna konferencja Rad Związkowych odbywa się w maju.

Najwyższym organem władzy w TUC jest Kongres, którego organem wykonawczym jest Rada Generalna, na czele której stoi sekretarz generalny, obecnie Brendan Barber wybrany przez Kongres w 2003r. po odejściu Johna Monksa do pracy w EKZZ.

• Opracował: Robert Szewczyk, Dział Zagraniczny KK, czerwiec 2005