Japonia

Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczął się w Japonii proces demokratyzacji życia publicznego. Zachowano wprawdzie monarchię, ale na mocy nowej konstytucji wprowadzono system parlamentarny, odbudowano też system partyjny, przeprowadzono demilitaryzację, reformę rolną (wielcy właściciele ziemscy mogli mieć maksymalnie 1 hektar ziemi, a 95% ziemi przeszło w ręce drobnych rolników), rozwiązano zaibatsu (monopolistyczne koncerny finansowo-przemysłowe), doprowadzono do powstania silnych związków zawodowych, nadano prawa kobietom.

W 1949 nastąpił okres stabilizacji politycznej i walutową - jen stał się walutą wymienialną. Japończycy wykupili od Amerykanów akcje dawnych zaibatsu, które przy zakazie nadmiernego skupiania ich akcji, zostały przekształcone w nową formę koncernów o aktywach rozproszonych - tzw. keiretsu. Stworzona w ten sposób konkurencja okazała się dla gospodarki japońskiej korzystna.

W tym samym czasie nastąpiła zmiana w stosunkach między USA a Japonią na tle zimnej wojny, zwycięstwa komunistów w Chinach, a później także wojny koreańskiej. Pozwolono Japonii na częściowe odbudowanie sił zbrojnych (powojenne sankcje zabroniły produkcji broni, a wydatki wojskowe nie mogły przekroczyć 1% GNP). We wrześniu 1951r. Japonia odzyskała niepodległość dzięki układowi pokojowemu w San Francisco (ZSRR nie podpisał), zaś w 52r. zawarła sojusz z USA.

Od początku lat 50-tych Japonia zaczęła odnosić pierwsze sukcesy gospodarcze. Rozwinął się przemysł stoczniowy i hutniczy, Japonia odzyskiwała przedwojenną pozycję na międzynarodowym rynku włókienniczym, powoli zaczynał się rozwijać przemysł motoryzacyjny. W 1950 r. utworzono Ministerstwo Przemysłu i Handlu Międzynarodowego (MITI), które wzmocniło rynek wewnętrzny wprowadzając ograniczenie importu. W 1951 sprywatyzowano większość banków.

Choć w latach 50-tych rozwinęło się planowanie gospodarcze, to w tym czasie miały miejsce również oraz ostre konflikty polityczne i społeczne - zrzeszenie pracodawców NICORAN złamało potęgę związków zawodowych popierając dyrekcję Nissana w lokaucie 1953 r.

Przesilenie nastąpiło w 1960 r., kiedy Japonia wkroczyła w "dekadę ekonomiczną". Malała rola MITI, poprawiła się konkurencyjność przemysłu (dzięki zmianom w organizacji pracy i gospodarce surowcami). Rosło znaczenie przemysłu stoczniowego i samochodowego, malało lekkiego i hutnictwa. Równocześnie dokonywały się poważne zmiany obyczajowe: przy urbanizacji i wzroście konsumpcji gwałtownie malał przyrost naturalny.

Początek lat 70-tych charakteryzował się licznymi sukcesami: zatwierdzono plan modernizacji archipelagu przez budowę szybkich linii kolejowych, w polityce ekonomicznej nastąpił zwrot ku konsumpcji wewnętrznej i ekologii, wprowadzono liberalizację wymiany zagranicznej - zrezygnowano z reglamentowania importu, chociaż zastosowano protekcjonizm celny, chroniący interesy rolników.

W 1973 r. nastąpił pierwszy kryzys naftowy, który po raz pierwszy po wojnie spowodował spadek GNP o 3%; inflacja wywołała panikę na rynku, rezerwy surowców energetycznych spadały do 4 dni. Kryzys zbiegł się w czasie z problemami, z jakimi zmagały się poszczególne gałęzie przemysłu (chemicznego i stalowego zagrożonego konkurencją koreańską, oraz stoczniowego - otwarcie Kanału Sueskiego zakończyło erę wielkich tankowców). W tej sytuacji zrezygnowano z planów przebudowy archipelagu. Związki zawodowe zgodziły się na ograniczenie postulatów płacowych w zamian za rezygnację pracodawców z redukcji zatrudnienia. Od połowy lat 70. strajki są w Japonii rzadkością. Przebudowano przemysł samochodowy (ekonomizacja przemysłu), rozwinął się nowy przemysł elektroniczny i elektroniczny.

Drugi kryzys naftowy w latach 1979-81 miał łagodniejszy przebieg niż w innych krajach uprzemysłowionych. Gospodarka nadal rozwijała się pomyślnie. Niemniej jednak partnerzy handlowi naciskali na Japonię, aby zmniejszyła nadwyżki w bilansie handlowym. Spowodowało to w 1985 r. działania rządu na rzecz rozbudzenia konsumpcji wewnętrznej, a przede wszystkim zachęcania do kupna towarów importowanych i do turystyki zagranicznej. W tym okresie nastąpiło też odejście od etatyzmu: sprywatyzowano koleje i łączność.

Lata 1986-90 określa się mianem "gospodarki bańki mydlanej" - ukryte problemy ujawnił kryzys 1991 r., który spowodował zmianę ekipy rządzącej w 93 roku - symboliczny koniec epoki cudu gospodarczego. Od tego czasu Japonia boryka się ze skutkami tego kryzysu.

Obecnie gospodarka rynkowa Japonii rozwija się przede wszystkim w oparciu o przemysł i usługi. Głównymi partnerami Japonii są USA, Chiny, Korea Pd., Tajwan, Hongkong, Indonezja i Australia.

w tys.	2002	2003
	Ogółem	Ogółem	Mężczyźni	Kobiety
Ludność w wieku 15-65		109620	53080	56540
Siła robocza (zatrudnieni+bezrobotni)	66890	66660	39340	27320
Wskaźnik siły roboczej	62% M-75,7% K-49,2%	60,8%	74,1%	48,3%
Poza rynkiem pracy		42850	13690	29160
Pracujący	63300	63160	37190	25970
Zatrudnieni	53310	49480	28530	20950
Pracownicy zatrudnienie na stałe (wśród zatrudnionych)	38860	34440 (69,6%)	24100 (84,5%)	10340 (49,4%)
Pracownicy zatrudnieni czasowo w tym:	14510	15040 (30,4%)	4440 (15,6%)	10610 (50,6%)
w niepełnym wymiarze godzin	7180
Samozatrudnieni	6700
Zatrudnienie w 1-szym przemyśle* Zatrudnienie w 2-szym przemyśle Zatrudnienie w 3-szym przemyśle*		2930-04,6% 17870-28,3% 41750-66,1%	57% 72.9% 53,0%	43,0% 27,1% 47,0%
Bezrobotni	3590	3500	2150	1350
Wskaźnik bezrobocia	5,4%	5,3%	5,5%	4,9%
Godziny pracy (obowiązuje 40 godzinny tydzień pracy w przemyśle i biznesie, w innych sektorach 44 godzinny)	1970 h rocznie + 175 nadgodzin	1.828 godzin rocznie 152.3 godzin miesięcznie +10 nadgodzin
Płatne wakacje	20 dni w roku po 6,5 roku pracy z czego tylko połowa jest wykorzystywana przez pracowników
Przeciętne wynagrodzenie miesięczne= podstawowe wynagrodzenie + dodatki		342 tys. jenów= 279 tys+63 tys

* 1 przemysł: rolnictwo i leśnictwo, rybołówstwo
** 2 przemysł: górnictwo, budownictwo, wytwórczość
*** 3 przemysł: pozostałe gałęzie gospodarki, w tym handel, usługi, służbę zdrowia, oświatę

Stosunki pracy

Pierwsza oficjalna ustawa gwarantująca pracownikom prawo do zrzeszania się została przyjęta w 1945 r. (Ustawa o związkach zawodowych), a w 1946 prawo to zapisano również w konstytucji Japonii, dodając prawo do negocjacji układów zbiorowych i strajku.

Japońskie prawo pracy rozróżnia pracowników sektora prywatnego i publicznego. Trzy główne ustawy dotyczące prawa pracy odnoszą się do pracowników sektora prywatnego: ustawa o związkach zawodowych, gwarantująca prawo organizowania się i układów zbiorowych, ustawa o regulująca układy zbiorowe pracy, obejmująca rozstrzygnięcia sporów zbiorowych oraz ustawa o standardach pracy, która traktuje o warunkach pracy. Jedynie ta ostatnia z ustaw częściowo odnosi się również do pracowników sektora publicznego.

Układy zbiorowe pracy są szeroko praktykowane. Są negocjowane i podpisywane głównie na poziomie zakładów pracy i dotyczą przede wszystkim członków związku zawodowego.

Pracownicy sektora prywatnego mają prawo do strajku, choć w niektórych sektorach (transport, gazownictwo, energetyka) wymagane jest wcześniejsze powiadomienie o podjęciu strajku. Dyskryminacja i karanie za udział w strajku jest prawnie zakazane, istnieją również przepisy nakazujące przywrócenie na stanowisko, z wypłaceniem zaległej płacy, działaczy związkowych zwolnionych za działalność związkową.

Wobec pracowników sektora publicznego stosuje się inne przepisy prawne, ograniczające prawa związkowe (Krajowe Prawo Służb Publicznych, Lokalne Prawo Służb publicznych). Pracownicy sektora publicznego mają prawo do organizowania się na poziomie krajowym, z wyjątkiem pracowników policji, służb penitencjarnych i Agencji Bezpieczeństwa Morskiego. Na poziomie regionalnym oficerowie policji i strażacy nie mają prawa do organizowania się. Do zawierania umów zbiorowych mają pracownicy, którzy nie są urzędnikami państwowymi, prawo urzędników państwowych i administracyjnych jest surowo ograniczone a ich zarobki są określone przez przepisy prawne.

Układy zbiorowe w przedsiębiorstwach publicznych są ograniczone i nie obejmują kwestii dotyczących zarządzania i działalności tych przedsiębiorstw, włączając w to: awans, degradację, przeniesienie, zwolnienie, środki dyscyplinarne i zasady senioratu oraz edukację, szkolenie, opiekę zdrowotną, czas wolny, BHP. Pracownicy sektora publicznego nie mają prawa do strajku i za podburzanie do niego mogą zostać zwolnieni, ukarani grzywną lub pozbawieni wolności do 3 lat.

Funkcjonujące w Japonii Komisje ds. Stosunków Pracy zajmują się sporami na poziomie lokalnym i centralnym. Składają się z przedstawicieli pracowników i pracodawców (wybierani z rekomendacji związków zawodowych i organizacji pracodawców) oraz bezstronnych osób publicznych, nie będących przedstawicielami rządu, tj. (akademicy, prawnicy, dziennikarze). Niestety procedura rozstrzygania sporów jest bardzo długa (do 5 lat) co powoduje małą skuteczność ochrony związkowców.

Od 1955 istnieje tradycja tzw. Ofensywy Wiosennej Shunto. Aby zniwelować różnice płacowe (standaryzacja krajowego poziomu płac), wzmocnić siłę negocjacji i lepiej informować się nawzajem związki zawodowe przeprowadzają w całym kraju negocjacje, które trwają między lutym i kwietniem każdego roku. Negocjacje dotyczą płacy, czasu pracy i emerytur.

Japoński system wynagradzania ma charakter dwutorowy. Pracownicy w poszczególnych przedsiębiorstwach objęci są systemem kierowniczym ("karierowym") lub urzędniczym. Tradycyjnie system kierowniczy odnosi się przede wszystkim do mężczyzn, choć udział kobiet powoli wzrasta (do 46,8% w 2000 r.). Obecnie zaobserwowano tendencję do zmniejszania stosowania w przedsiębiorstwach systemu kierowniczego z powodu jego dyskrymiancyjnego charakteru.

Mimo zakazu dyskryminacja w Japonii jest praktykowana. Przede wszystkim dotknięte są nią kobiety i pracownicy obcokrajowi. Kobiety otrzymują przeciętnie 65% wynagrodzenia mężczyzn. Różnica ta wzrasta wraz z wiekiem. Kobiety w wieku 20-24 lat otrzymują 91% zarobków mężczyzn, podczas gdy kobiety w wieku 50-54 tylko 55% zarobków mężczyzn. Różnice te są znacznie większe, ponieważ są to dane które odnoszą się do pełnoetatowych pracowników. Natomiast głównie kobiety pracują w niepełnym wymiarze pracy (stanowią 93% zatrudnionych), gdzie dysproporcje w wynagrodzeniach i warunkach pracy są jeszcze większe.

Ruch związkowy w Japonii kształtował się od końca XIX w. W 1930 r. powstała Japońska Konfederacja Pracy SODOMEI (420 tys. członków), która została rozwiązana przez rząd w 1940 r. Po II wojnie światowej SODOMEI została reaktywowana - w latach 1945 -50 związki zawodowe mogły kontynuować swoją działalność i organizowały większość pracowników. Jednak przez następne lata, z powodu różnic ideologicznych, następowały kolejne podziały w ramach central krajowych, doprowadzając tym samym do rozdrobnienia ruchu związkowego. W połowie lat 80-tych istniały w Japonii dwie główne krajowe organizacje związkowe: SOHYO (4,4 mln członków) i DOMEI (2,2 mln członków) oraz trzecia CHURITSUROREN (1,6 mln członków). Wszystkie trzy centrale zrzeszały 65% japońskich pracowników. Podczas gdy DOMEI i CHURITSUROREN organizowały przede wszystkim pracowników sektora prywatnego, to ok. 60% członków SOHYO było pracownikami sektora publicznego. W 1987 powstała Ogólnojapońska Federacja Związków Zawodowych Sektora Prywatnego - RENGO (dawne DOMEI), która w 1989 r. połączyła się z Radą Generalną Japońskich Związków Zawodowych SOHYO i utworzyła z nią Japońską Konfederację Związkową RENGO. Oprócz RENGO, z którą NSZZ "Solidarność" utrzymuje przyjazne kontakty, istnieją jeszcze inne krajowe organizacje związkowe. Są to: Krajowa Konfederacja Związków Zawodowych ZENROREN, Krajowa Rada Związkowa ZENROKYO oraz tzw. związki niezależne. Wg Ministerstwa Pracy największa liczebnie jest RENGO - 12,7% z ogólnej liczby zrzeszonych, ZENROREN - 1,8%, ZENROKYO - 0,3%, niezależne - 4,8%.

Dane z 2003
Uzwiązkowienie	10.531 (z ogólnej liczby zatrudnionych 53.730 mln): 28,0% w przemyśle wytwórczym 11,7% w usługach publicznych
Wskaźnik uzwiązkowienia ogółem	19,6%
Wskaźnik uzwiązkowienia w sektorach:
usługi publiczne	53,6%
energetyka, gazownictwo, energociepłownictwo	58,4%
finanse i ubezpieczenia	51,7%
rolnictwo, leśnictwo, rybołostwo	3,8%
Uzwiązkowienie wg wielkości przedsiębiorstw	57,6% w przedsiębiorstwach powyżej 1000 pracowników 15,8% od 300 do 999 pracowników 9,2% od 100 do 299 pracowników 3,4% od 30 do 99 pracowników
Ogólna liczba organizacji związkowych	63,955

Japanese Trade Union Confederation JTUC-RENGO
Japońska Konfederacja Związkowa RENGO

Adres 3-2-11 Kanda-surugadai, Chiyoda-ku, Tokyo 101-0062
Telefon +81-3-5295-0526
Faks +81-3-5295-0548
E-mail europe@sv.rengo-net.or.jp
WWW http://www.jtuc-rengo.org/
Przewodniczący SASAMORI Kiyoshi
Sekretarz generalny KUSANO Tadayoshi
Data założenia 1989 (z połączenia central krajowych RENGO i SOHYO)
Afiliacje międzynarodowe: MKWZZ, TUAC

Największa krajowa organizacja związkowa w Japonii. W 1987 powstała Ogólnojapońska Federacja Związków Zawodowych Sektora Prywatnego - RENGO (dawne DOMEI), która w 1989 r. połączyła się z Radą Generalną Japońskich Związków Zawodowych SOHYO i utworzyła z nią Japońską Konfederację Związkową RENGO - największą krajową organizację związkową w Japonii. RENGO składa się ze związków reprezentujących dwie różne opcje polityczne. SOHYO było powiązane z Socjalistyczną Partią Japonii (obecnie Socjaldemokartyczną), a DOMEI popierało małą Demokratyczną Socjalistyczną Partię - o opcji prawicowej, która odeszła w 1960 r. od Partii Socjalistycznej. Obecnie RENGO wspiera głównie Demokratyczną Partię Japonii. Swoją działalność RENGO koncentruje obecnie na sposobach wyjścia z kryzysu politycznego i gospodarczego, który trwa od 1990 r., a którego skutki najbardziej odczuwają mieszkańcy i pracownicy Japonii.

Składki są pobierane miesięcznie przez poszczególne związki w wysokości 5.177 jenów = 1,69% średniej płacy. Z tego federacja branżowa dostaje 9,9% sumy składek związkowych, a RENGO miesięcznie 1,6% sumy składek związkowych.

Połowa funduszy przeznaczona jest na działalność związkową. Fundusz strajkowy istnieje w 54,8% federacjach branżowych i 87,2% organizacjach zakładowych.

RENGO zbudowane jest w oparciu o organizacje zakładowe, które tworzą 59 związków branżowych. Oprócz branżowych związków istnieje równolegle 47 organizacji lokalnych, działających w prefekturach (nasze regiony). Związek ma trójstopniową strukturę, tj.:

Najwyższą władzą związku jest Zjazd, który odbywa się co 2 lata. Między zjazdami władzę sprawuje Główny Komitet, który spotyka się co pół roku. Organem wykonawczym jest Główny Komitet Wykonawczy - spotyka się raz w miesiącu.

Kieruje nią sekretarz generalny, któremu podlegają różne działy, takie jak: dział pozyskiwania członków, polityki ekonomicznej i społecznej, dział ds. warunków pracy, planowania, równości szans, zagraniczny, finansowy i tzw. centrum polityczne.

Możliwa jest współpraca z partiami, na zasadzie niezależności, które mają podobne cele i politykę jak związek. RENGO wpiera głównie działalność Demokratycznej Partii Japonii. Obecnie w Izbie Reprezentantów zasiada 480 deputowanych z czego 45 jest członkami RENGO, w Izbie Radców jest 247 deputowanych z czego 33 należy do RENGO. Najwięcej z nich występuje pod szyldem DPJ.

National Confederation of Trade Unions (Zenroren)
Krajowa Konfederacja Związków Zawodowych ZENROREN

Adres 2-4-4 Yushima Bunkyo-ku, Tokyo
Telefon + 81(3) 5842-5611
Faks + 81(3) 5842-5620
E-mail zenintel@zenroren.gr.jp
WWW http://zenroren.gr.jp
Przewodniczący Kumagai Kanemichi
Sekretarz generalny Mitsuo Bannai
Data założenia 1989
Członkostwo 1,3 mln (wg Ministerstwa Pracy 837 tys. w 2000 r.)
Afiliacje międzynarodowe: brak

ZENROREN powstała w opozycji do RENGO, która była dla niej uosobieniem antykomunizmu i kolaboracji z kapitałem. Choć uważa się za niezależną od partii politycznych, to ściśle jest powiązana z Japońską Partią Komunistyczną i Chińską Partią Komunistyczną, a jej program jest bardzo upolityczniony i antyamerykański. W skład ZENROREN wchodzi 28 związków branżowych.