Dział Zagraniczny

Międzynarodowa Organizacja Pracy - MOP
International Labour Organisation - ILO

4 route des Morillons,
CH-1211 Geneva, Switzerland
Tel.: 41-22 7997912
Fax: 41-22 7998577
Email: communication@ilo.org
http://www. ilo.org
Dyrektor Generalny - Juan Somavia

Mandat MOP

MOP powstała w 1919 r., jako ukoronowanie wieloletnich wysiłków różnych grup społecznych, których celem była poprawa warunków pracy oraz umiędzynarodowienie norm ustawodawstwa pracy. MOP stanowiła jedno z ciał prawodawczych i kontrolnych wchodzących w skład Ligi Narodów. Po zniknięciu LN z areny międzynarodowej i w skutek zmian jakie miały miejsce po II wojnie Światowej, MOP zawarła w 1946 porozumienie z ONZ, czego rezultatem jest działanie MOP w formie wyspecjalizowanej agendy ONZ, promującej sprawiedliwość społeczną i uznane przez społeczność międzynarodową prawa ludzkie i pracownicze.

1. formułuje międzynarodowe standardy pracy w formie konwencji i zaleceń
2. stanowi unikalną trójstronną, równouprawnioną strukturę złożoną z przedstawicieli pracodawców, pracowników i rządów.
3. promuje rozwój niezależnych organizacji pracodawców i pracowników
4. służy pomocą techniczną (doradztwo prawne, szkolenia, etc.)

Struktura MOP

MOP prowadzi swoją działalność w oparciu o 3 główne organy. Są to:

1. Międzynarodowa Konferencja Pracy

• przedstawiciele państw członkowskich: 2 delegatów rządowych, 1 delegata pracodawców, 1 delegata pracowników oraz doradców i ekspertów
• konferencja odbywa się raz w roku w czerwcu
• delegacji przewodniczy przedstawiciel ministerstwa pracy, który zabiera głos w imieniu swojego rządu danego kraju
• pracodawcy i pracownicy mają prawo głosu i głosują zgodnie z wolą swoich organizacji (zdarza się że głosują przeciwko sobie lub wespół przeciwko swojemu rządowi)
• rola:
  • ustanawia i przyjmuje międzynarodowe standardy pracy
  • działa jako forum, na którym omawiane są najważniejsze zagadnienia dotyczące pracy i kwestii społecznych
  • wybiera członków Rady Administracyjnej
  • zatwierdza budżet organizacji

2. Rada Administracyjna MOP

• rada wykonawcza MOP
• składa się z 28 przedstawicieli rządowych, 14 pracodawców i 14 pracowników. 10 miejsc rządowych permanentnie należy do krajów członkowskich najbardziej rozwiniętych przemysłowo. Przedstawiciele innych państw członkowskich wybierani są przez Konferencję na 3 letnią kadencję, biorąc pod uwagę podział geograficzny. Pracodawcy i pracownicy sami wybierają swoich przedstawicieli.
• spotyka się 3 razy w roku w Genewie
• rola:
  • decyduje o polityce MOP
  • tworzy program i budżet, który przedkłada Konferencji do akceptacji
  • wybiera dyrektora generalnego MOP

3. Międzynarodowe Biuro Pracy

• stały sekretariat MOP, działający pod przewodnictwem dyrektora generalnego (dyrektor wybierany jest na 5 letnią kadencję z możliwością reelekcji)
• zatrudnia 1900 urzędników, ma 40 biur w poszczególnych krajach, dodatkowo wysyła 600 ekspertów na misje do poszczególnych regionów świata, organizuje pomoc techniczną, badania, a poprzez ośrodek w Turynie szkolenia, przygotowuje raporty, wydaje publikacje.

MIĘDZYNARODOWE STANDARDY PRACY

Standardy pracy maja formę konwencji i zaleceń. Konwencje są międzynarodowymi umowami, wymagającymi ratyfikacji państw członkowskich. Zalecenia nie są wiążące. Inne mniej formalne dokumenty to: kodeksy postępowania, uchwały, deklaracje - nie są one jednak częścią systemu międzynarodowych standardów.

Istnieje 185 konwencji i 195 zaleceń. Wśród konwencji wyróżnia się:

• konwencje zasadnicze,
• konwencje priorytetowe
• i 12 kategorii konwencji i zaleceń

Do konwencji zasadniczych należą konwencje dotyczące:

• wolności zrzeszania się:
  • O wolności związkowej i ochronie praw związkowych 87
  • O prawie organizowania się i rokowań zbiorowych 98
• zniesienia pracy przymusowej:
  • O pracy przymusowej 29
  • O zniesieniu pracy przymusowej 105
• równości
  • dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia i wykonywania zawodu 111
  • równości wynagrodzenia mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości 100
• eliminacji pracy dzieci
  • najniższym wieku dopuszczania do zatrudnienia 138
  • natychmiastowym zniesieniu najgorszych form pracy dzieci 182

Do konwencji priorytetowych należą konwencje dotyczące konsultacji trójstronnych (144), inspekcji pracy (8), inspekcji pracy w rolnictwie (129), polityki zatrudnienia (122).

Pozostałe konwencji zgrupowano wg następujących 12 kategorii: prawa człowieka, zatrudnienie, polityka społeczna, bezpieczeństwo socjalne, administracja pracy, stosunki pracy, warunki pracy, zatrudnienie kobiet, dzieci, młodocianych, pracownicy migrujący, inne kategorie odnoszące się do poszczególnych zawodów.

Prawo do inicjatywy mają pracodawcy i pracownicy. Ustanawianie międzynarodowych standardów pracy odbywa się w procesie podwójnej debaty następującej sekwencyjnie.

SCHEMAT PODWÓJNEJ PROCEDURY DYSKUSJI
1 rok dyskusji

Po przyjęcie konwencji przez Konferencję oczekuje się od państw członkowskich wprowadzenia jej w życie, które musi być poprzedzone ratyfikacją danej konwencji. Ratyfikowanie przez kraj członkowski danej konwencji oznacza iż znajdzie ona odzwierciedlenie w prawodawstwie krajowym. Dlatego przyjętą konwencję przedkłada się odpowiednim organom państw członkowskich, a organizacje pracodawców i pracowników nadzorują ratyfikowanie konwencji.

Państwa członkowskie mają dowolność w ratyfikowaniu poszczególnych konwencji. Niemniej jednak istnieją pewne zapisy konstytucyjne MOP, które obligują państwa członkowskie do stosowania nowych instrumentów, jakimi są standardy, informowania o nich oraz poddawania ich debacie publicznej na poziomie krajowym.

Państwo członkowskie o ratyfikacji danej konwencji powiadamia formalnie dyrektora generalnego MOP i podejmuje kroki zmierzające do wprowadzenia tej konwencji w życie. Kiedy państwo zgadza się na ratyfikację oznacza to, że wyraża zgodę w dwóch sprawach: 1) zgadza się na wprowadzenie konwencji w życie, 2) zgadza się na nadzór ze strony MOP nad środkami jakie stosuje, aby wprowadzić ją w życie.

Ratyfikacji podlega całość konwencji, a nie wybiórczo jej niektóre postanowienia, chociaż w niektórych konwencjach istnieją zapisy dotyczące wyłączeń, ale występują one wyjątkowo lub dotyczą innych opcji.

Dyrektor generalny MOP po otrzymaniu informacji od państwa członkowskiego o ratyfikacji konwencji rejestruje ten fakt i powiadamia o tym wszystkie kraje członkowskie MOP, jak również zawiadamia sekretarza generalnego ONZ.

Jeżeli dane państwo członkowskie zrezygnuje z członkostwa w MOP i tak konwencje ratyfikowane przez to państwo mają nadal moc wiążącą przez określony czas (w konwencji)

Zalecenia posiadają ogólny charakter i nie powodują żadnych prawnych zobowiązań międzynarodowych dla państw członkowskich. Są to uchwały podejmowane przez Konferencję w kwestiach dotyczących polityki społecznej, stosunków pracy i ubezpieczeń społecznych i zgodnie z konstytucja nie nadają się do natychmiastowego przyjęcia w postaci konwencji. Służą jako wytyczne, przygotowujące grunt do przyszłego ich uchwalenia. Posiadają wyższy poziom norm niż konwencje. Uważane są za akty uzupełniające i poszerzające normy ogólne zawarte w konwencjach. Nie podlegają ratyfikacji, ich stosowanie zależy wyłącznie od uznania przez zainteresowane państwo. Część państw popiera je jednak formalnie przesyłając stosowne zawiadomienia dyrektorowi generalnemu MBP.

MECHANIZM KONTROLNY STOSOWANIA KONWENCJI

Służy temu procedura składania skarg i zażaleń. Aby ją uruchomić nie musi zostać spełniony wymóg uprzedniego wyczerpania środków krajowych. Skargi i zażalenia różnią się od siebie sposobem uruchamiania procedur i zastosowanym procesem badawczym.

Opracowała: Anna Wolańska, Biuro Zagraniczne KK

Deklaracja MOP dotycząca podstawowych zasad i praw pracy

MOP

Organizacja międzynarodowa upoważniona na mocy swej Konstytucji do tworzenia międzynarodowych standardów pracy.

Konwencje mają charakter traktatów międzynarodowych i podlegają ratyfikacji przez państwa członkowskie (dotychczas MOP przyjęła 180 konwencji i 185 rezolucji)

Cechy charakterystyczne MOP-owskiego systemu kontroli przestrzegania MSP

• MOP jest jedyną wyspecjalizowaną organizacją międzynarodową o charakterze trójstronnym,
• narzędziem monitoringu łamania praw człowieka poprzez wgląd społeczności międzynarodowej w sytuację wewnętrzną poszczególnych państw.
• Możliwość złożenia zażalenia przez podmioty niepaństwowe - organizacje pracowników i pracodawców!
• Badanie zgodności nie tylko ustawodawstwa, ale i praktyki państwa członkowskich z MSP Trzeba mieć na względzie, że łamanie zwłaszcza praw związkowych częściej występuje w praktyce, niż w ustawodawstwie;
• Brak wymogu wyczerpania krajowej procedury skargowej

Słabości

• Słaba sankcja

Formą sankcji jest opublikowanie zażalenia jak i wyjaśnień złożonych przez rząd, jeśli Rada Administracyjna uzna, że wyjaśnienia te są niewystarczające. Sankcja ta ma charakter czysto moralny i stosuje się ją w wyjątkowych sytuacjach (dotychczas miało to miejsce jedynie w przypadku, który dotyczył dyskryminacji w pracy sygnatariuszy "Karty 77" w Czechosłowacji, w 1978 roku). Praktyką w środowisku wyspecjalizowanych organizacji międzynarodowych stało się, nawet w przypadku, gdy możliwość sankcji przewidziana jest w tekstach prawnych, dawanie preferencji przy rozstrzyganiu sporów takich metod jak koncyliacja.

Geneza

Rada Administracyjna MOP (Governing Body - ciało wykonawcze składające się z 58 członków, z czego połowa to przedstawiciele rządów krajów członkowskich, 1 to przedstawiciele organizacji pracowniczych i 1 to przedstawiciele organizacji pracodawców) zadecydowała, że 8 Konwencjom zostanie nadany status Konwencji Podstawowych MOP, które powinny być ratyfikowane i wdrażane przez wszystkie kraje członkowskie

Impulsem do uchwalenia tej deklaracji były: z jednej strony szybki rozwój handlu międzynarodowego i jego liberalizacja (wzmożona konkurencja na rynkach światowych, pogoń za tanią siłą roboczą itd.), z drugiej zaś tocząca się na różnych płaszczyznach dyskusja nt. przestrzegania praw człowieka w warunkach globalizacji gospodarki (np. debata w ramach MOP od 1994, w ramach WTO w roku 1996).

Kwestie dalszego rozwoju ekonomicznego wiązano coraz ściślej z koniecznością zapewnienia postępu w sferze społecznej.

"Wprawdzie globalizacja jest elementem wzrostu gospodarczego, a wzrost ten jest warunkiem postępu społecznego, nie jest ona wystarczająca dla zagwarantowania tego postępu. Musi jej towarzyszyć określona liczba społecznych zasad podstawowych opartych na wspólnych wartościach, aby umożliwić wszystkim zainteresowanym domaganie się sprawiedliwego udziału w majątku, który pomogli wytworzyć". Dyrektor Generalny Międzynarodowego Biura Pracy 1989-99 Michel Hansenne

1. Światowy Szczyt Rozwoju Społecznego w Kopenhadze 1995 r.

W latach dziewięćdziesiątych pod auspicjami Narodów Zjednoczonych zorganizowano szereg konferencji tematycznych dotyczących różnych dziedzin i aspektów rozwoju społecznego i gospodarczego. Konferencje te dotyczyły:

• edukacji dla wszystkich (Jomtien, 1990 r.),
• dzieci (Nowy Jork, 1990 r.),
• środowiska i rozwoju (Rio de Janeiro, 1992 r.),
• praw człowieka (Wiedeń, 1993 r.),
• ludności i rozwoju (Kair, 1994 r.),
• rozwoju społecznego (Kopenhaga 1995 r.),
• kobiet (Pekin, 1995 r.),
• siedzib ludzkich (Stambuł, 1996 r.),
• żywności (Rzym, 1996 r.).

Rezultaty owych konferencji stały się przedmiotem prac Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD (DAC) - głównego organu współpracy i koordynacji działań najważniejszych światowych dawców pomocy rozwojowej. Na ich podstawie Komitet opracował główne cele ludzkości w dziedzinie rozwoju międzynarodowego. Zostały one przyjęte podczas posiedzenia DAC na wysokim szczeblu w maju 1996 r. jako tzw. Międzynarodowe Cele Rozwoju (IDGs). W 2000 zatwierdzili je wszyscy przywódcy państw i rządów zebrani na 55. sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, w tym Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski. Tym samym weszły one do zbiorowej świadomości jako Milenijne Cele Rozwoju (MDGs).

Pierwszy krok w tym kierunku został uczyniony w Kopenhadze w 1995 r, kiedy to Głowy Państw i Rządów przyjęły zobowiązania i Program Działania dotyczący "podstawowych praw pracowników"

• zakazu pracy przymusowej i
• pracy dzieci,
• wolności zrzeszania się,
• prawa rokowań zbiorowych,
• jednakowego wynagrodzenia za pracę takiej samej wartości
• i eliminacji dyskryminacji w zatrudnieniu.

Szczyt W Kopenhadze odwoływał się bezpośrednio do MOP - cel ustalony w paragrafie 54(b) Programu Działania przyjętego przez Kopenhaski Szczyt, to zapewnienie i promowanie poszanowania podstawowych praw pracowników, zachęcanie Państw Stron odpowiednich Konwencji MOP do tego, aby je w pełni realizowały i innych Państw do tego, aby brały pod uwagę zasady w nich zawarte.

2. Konferencja Ministerialna WTO w Singapurze 1996 r.

Status WTO przewiduje regularne konferencje ministerialne odbywające się co dwa lata. Pierwsza taka konferencja odbyła się w Singapurze w grudniu 1996 r. Postawiono tam kolejny krok na drodze liberalizacji handlu poprzez wypracowanie porozumienia ITA (porozumienie o handlu produktami technologii informatycznych)

Konferencja stworzyła możliwości do podjęcia dalszych działań. Państwa ponowiły swoje zobowiązania do przestrzegania podstawowych norm pracy uznawanych na szczeblu międzynarodowym, przypomniały, że MOP była właściwym organem do ustanawiania i zajmowania się tymi normami oraz potwierdziły swoje poparcie dla jej pracy w ich promowaniu.

3. Przyjęcie Deklaracji stanowiło trzeci krok

Przyjęcie Deklaracji stanowiło trzeci krok. Jest ona zasadniczym wkładem do realizacji celu ustalonego w paragrafie 54(b) Programu Działania przyjętego przez Kopenhaski Szczyt.

Cele

Celem Deklaracji jest godzenie dążenia do stymulacji krajowych wysiłków na rzecz zapewnienia, by postęp społeczny szedł w parze z postępem gospodarczym, z potrzebą poszanowania zróżnicowanych sytuacji, możliwości i preferencji poszczególnych krajów.

Ustanowienie skutecznego i wiarygodnego mechanizmu monitorującego postęp w rozwoju podstawowych zasad deklaracji w poszczególnych krajach

Formalnym celem deklaracji jest tylko i wyłącznie promocja podstawowych zasad prawa pracy. W żadnym przypadku, jak mocno podkreślano w trakcie prac przygotowawczych i co czyni się niemal przy każdej okazji, nie należy jej interpretować jako instrumentu kontroli stosowania przez państwa odpowiednich konwencji lub nacisku na rządy na przyjmowanie nowych prawno-międzynarodowych zobowiązań.

Deklaracja w skrócie

• rozszerzenie obowiązku raportowania nt. sytuacji z zakresie Konwencji podstawowych na kraje, które ich nie ratyfikowały
• postanowienie o sporządzaniu raportu ogólnego nt. stopnia przestrzegania Konwencji podstawowych

Konwencje podstawowe

Deklaracja wylicza cztery podstawowe standardy pracy, które państwa - z tytułu samej przynależności do Organizacji - mają obowiązek "przestrzegać, popierać i wykonywać w dobrej wierze" i to bez względu na to , czy odpowiednie konwencje ratyfikowały czy nie. Są to:

• wolność stowarzyszeń i prawo do rokowań układów zbiorowych,
• eliminacja wszelkich form pracy przymusowej i obowiązkowej,
• zakaz pracy dzieci,
• eliminacja dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu.

8 Konwencji podstawowych MOP

• Konwencja Nr 29 dotycząca pracy przymusowej lub obowiązkowej.
• Konwencja Nr 87 dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych.
• Konwencja Nr 98 dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych.
• Konwencja Nr 100 dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości.
• Konwencja Nr 105 o zniesieniu pracy przymusowej.
• Konwencja Nr 111 dotycząca dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu.
• Konwencja Nr 138 dotycząca najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia.
• Konwencja Nr 182 dotycząca zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci

Aparat kontrolny

1. Raporty państw, które ratyfikowały Konwencje podstawowe

Istniejący aparat kontrolny już obecnie zabezpiecza środki zapewniające stosowanie Konwencji w Państwach, które je ratyfikowały. Niektóre z Konwencji są wyłączone spod obowiązku raportowania

Regular System of Supervison

Co roku od 1czerwca do 1 września

Art. 19 Konstytucji MOP - zobowiązanie do przedstawiania corocznych raportów nt nieratyfikowanych Konwecji i Zaleceń

Art. 22 Konstytucji MOP - zobowiązanie do przedstawiania corocznych raportów nt. stopnia implementowania i przestrzegania ratyfikowanych Konwencji i Zaleceń

Jak często?

• 1 i 2 raport - szczegółowe, 1 w roku ratyfikowania konwencji , 2 dwa lata potem
• Raporty okresowe
  • Co 2 lata - 10 Konwencji priorytetowych
    • employment policy: No. 122;
    • labour inspection: Nos. 81 and 129;
    • tripartite consultation: No. 144.
  • Co 5 lat - inne Konwencje
• " Raporty nieokresowe - na żądanie Komitetu Ekspertów R. Administracyjnej, np. w zaiązku ze skargą

Art. 24 representations organzacji pracowników i pracodawców

Art. 26 skargi członków MOP

2. Raporty państw, które konwencji podstawowych nie ratyfikowały

Jednocześnie Deklaracja zawiera postanowienia dotyczące Państw, które tych Konwencji nie ratyfikowały. Członkowie MOP, nawet jeśli nie ratyfikowali omawianych Konwencji, mają obowiązek przedłożenia corocznych raportów o postępie w urzeczywistnianiu wszystkich podstawowych standardów pracy.

3. Raport ogólny

Ogólny raport dokona przeglądu postępu osiągniętego w minionym czteroletnim okresie zarówno w krajach, które ratyfikowały podstawowe Konwencje, jak i w tych które ich nie ratyfikowały, posłuży jako podstawa do oceny efektywności działań podjętych w poprzednim okresie i jako punkt wyjściowy do działań planowanych w ramach przyszłej pomocy.

Co roku sporządza się raport nt. stopnia przestrzegania jednej z Konwencji podstawowych przez państwa członkowskie MOP.

Kalendarium

W czerwcu 1998 r., na swojej 86 sesji, Międzynarodowa Organizacja Pracy uchwaliła Deklarację dotycząca podstawowych zasad i praw pracy.

Z końcem 1999 r. Państwa członkowskie MOP miały złożyć pierwsze sprawozdania ze sposobów realizacji zawartych w deklaracji postanowień,

W 2000 r. miał powstać pierwszy raport opracowany przez Biuro MOP na podstawie tych sprawozdań.

Warto zwrócić uwagę na warunki, jakie musiała spełnić deklaracja, aby mogła zostać uchwalona. Mimo licznych obiekcji zgodzono się na jej treść pod warunkiem, że nie będzie nakładać na państwa nowych zobowiązań, a jej charakter będzie wyłącznie "promocyjny", będzie przewidywać ustanowienie skutecznego i wiarygodnego mechanizmu monitorującego postęp w rozwoju podstawowych zasad deklaracji w poszczególnych krajach, nie może mieć żadnego związku z międzynarodową wymianą handlową oraz będzie stanowić podstawę do udzielenia państwom pomocy technicznej w realizacji polityki zmierzającej do urzeczywistnienia zasad zawartych w deklaracji. Biuro MOP postrzega tę pomoc w takiej formie, jaką od lat tradycyjnie rozwija w ramach tzw. kooperacji technicznej (konsultacje, seminaria, publikacje, misje eksperckie itp.).

Deklaracja MOP jest dokumentem niezwykłym z dwóch powodów. Po pierwsze, nie posiadając żadnej z cech umowy międzynarodowej określa dla wszystkich państw członkowskich MOP wyraźnie sprecyzowane obowiązki. Po drugie, wprowadza procedury i mechanizmy pozwalające w gruncie rzeczy na stosowanie przez państwa zawartych w niej zasad.

W przeciwieństwie więc do licznych mniej lub bardziej uroczystych deklaracji, uchwalonych przez powszechne organizacje międzynarodowe czy światowe konferencje - z reguły ze znikomym skutkiem praktycznym - deklaracja MOP odgrywa istotną rolę.

Bez wątpienia, zadaniem jej jest kształtowanie ustawodawstwa i zwyczajów zmierzających do wcielenia w życie fundamentalnych zasad i norm pracy, w szczególności w tych krajach, w których są one słabo przestrzegane, a nierzadko jawnie gwałcone. Do takiego wniosku skłania fakt uznania w samej deklaracji, że na MOP spoczywa obowiązek pomagania państwom w osiągnięciu celów deklaracji za pomocą "środków konstytucyjnych, praktycznych i budżetowych" oraz zachęcając inne organizacje międzynarodowe do poparcia jej wysiłków.

• Opracowała: Zuzanna Muskat-Górska, 24.02.2005