W
połowie lat dziewięćdziesiątych wraz z kulturą życia zachodniej Europy i
Ameryki, przeniknęło do naszego kraju nowe zjawisko. Razem z ogromnymi
kolorowymi hipermarketami, pojawiło się coś,
czego nie da się dostrzec na pierwszy rzut oka. Instrumentalne traktowanie
pracowników, wikłanie ich w hierarchiczne zawiłości i pozbawienie
indywidualnych cech, zarówno na polu wyglądu zewnętrznego jak i metodyki
pracy czy sposobu myślenia, to główne przyczyny obejmowania coraz większym
zasięgiem zjawiska mobbingu. Sam mobbing (od ang. „to mob”- rzucać
się na kogoś lub na coś) w potocznym rozumieniu słowa, oznacza mniej więcej
terror psychiczny w miejscu pracy. Na zachodzie mobbing stanowi już poważny
problem społeczny, który obejmuje swym zasięgiem coraz to szersze gałęzie
rynku pracy. W Polsce, wraz z rozwojem społeczeństwa i przejmowaniem wzorów
zachodnich również pojawiają się psychiczne reperkusje funkcjonowania w
podobnym społeczeństwie.
Z pozoru mobbing jest bezinteresowny. Zwierzchnik, który dręczy pracownika nie
zyskuje nic w zamian-stanowiska, awansu czy też podwyżki. Często ofiara
mobbingu nie ma pojęcia, dlaczego jest dyskryminowana, deprecjonowana,
izolowana lub szykanowana. Gdy jednak przyjrzeć się bliżej, w grę zaczynają
wchodzić różne czynniki np: podwładny jest zbyt ambitny i stara się o
awans, przełożony czuje się zagrożony. Często, gdy praca jest mało
kreatywna, monotonna i pracowników ocenia się wyłącznie po ich wydajności
pracy, a pojawia się jedna lub grupa wyróżniających się osób, to właśnie
oni stają się ofiarami mobbingu.
Cele mobbingu są dość proste i sposoby ich realizacji opierają się na
wykorzystaniu podstawowych relacji, jakie mogą zachodzić między ludźmi:
zwierzchnik stara się izolować ofiarę ze środowiska, pomniejszyć zasługi w
pracy, ośmieszyć, poniżyć, obedrzeć z godności. Sposoby uzyskania powyższych
efektów to: intrygi, podstępy, szykany, plotki, kłamstwa itd. Wszystko to
sprawia, iż pracownik w szybkim tempie staje się zawodowo i osobiście załamany.
Pozbawione środków do życia ofiary mobbingu poddają się i wchodzą na drogę
wegetacji Zdarzają się również samobójstwa.
W Polsce największym gronem osób objętych mobbingiem są właśnie pracownicy
hipermarketów zrzeszeni w związkach zawodowych. Wobec powstających na każdym
kroku coraz to nowszych, większych i droższych ośrodków handlu detalicznego,
to właśnie oni są najliczniejszą grupą ludzi, którzy muszą się, co dnia
obawiać o swoją pracę. Powodem tego jest sam charakter działalności
hipermarketów, które dla zmniejszenia cen sprzedawanych u siebie produktów i
zwiększenia zysków, starają się umasowić sprzedaż i obniżyć koszty własne.
Obniżenie kosztów często sprowadza się do zminimalizowania wydatków, jakie
idą na pracowników przy równoczesnej intensyfikacji ich pracy. Słowem, jeśli
komuś się nie podoba, lub się po drodze potkną „to dziękujemy, do
widzenia”. Naturalnym sposobem walki z takim instrumentalnym traktowaniem
pracowników przez pracodawców są związki zawodowe, które mają za zadanie
bronić interesów pracowników jako jednostek, jak również ogółu. Te z
kolei stają się główną przeszkodą do osiągnięcia maksymalnych zysków
dla pracodawców, i tak spirala niechęci nakręca się.
Związek zawodowy to przede wszystkim ludzie, którzy do niego przynależą i
nie chodzi tu bynajmniej o osoby z najwyższych szczebli hierarchii związkowej,
ale o zwykłych szarych pracowników. To na nich najdotkliwiej odciskają się
efekty represji ze strony zarządu hipermarketów. Zresztą każda kasjerka wie,
co ją może czekać jako pracownika zrzeszonego w związku zawodowym, każda
wie, na co się decyduje, ale wie także, co ją spotka, kiedy się na przynależność
nie zdecyduje. Bez związków zawodowych na nikogo nie może liczy, nikt się za
nią nie wstawi, nikt jej nie pomoże, jeśli stanie w sytuacji, w której traci
pracę.
Przynależność
do związków zawodowych wiąże się z konsekwencjami. Każdy zrzeszony pracownik
musi się liczyć z możliwością dyskryminacji, szykanowania i innych działań ze
strony pracodawców, nie zawsze zgodnych z kodeksem pracy. Do najprostszych z
nich i jednocześnie zgodnych z prawem, spotyka się: odebranie możliwości kariery
zawodowej członkom związków zawodowych, nagminne surowe karanie pracowników pod
byle pretekstem i zwalnianie ich bądź nielegalne wymuszanie zwolnienia
dobrowolnego pod groźbą zwolnienia dyscyplinarnego, ewentualnie nakazywanie
występowania ze związków.
Jeżeli związki zawodowe są zbyt słabe, to pracownicy hipermarketów często
muszą się uginać pod presją kadry zarządzającej i z milczeniem potykać się
o rzucane im pod nogi kłody. Dzieje się tak z powodu stale rosnącego
bezrobocia, na miejsce zwolnionego pracownika znajduje się natychmiast paru
innych. Zresztą zatrudnianie nowych pracowników na miejsce starych jest po
prostu opłacalne; mniejsze wypłaty oraz mniejsze problemy z przyporządkowaniem
sobie takiego pracownika. Ofiara mobbingu często nie zdaje sobie z tego sprawy
i szuka innych wyjaśnień swego położenia w miejscu pracy. Wkładanie coraz
większego wysiłku w odzyskanie poważania i zaufania oczywiście natrafia na
świadomie zbudowany mur obojętności, bo pracownik został już skazany na
niepowodzenie.
Podobny kształt mobbingu występuje w mniejszym lub większym zakresie w każdym
z hipermarketów w Polsce. Nie do końca jest to wina zagranicznych inwestorów,
gdyż mobbing jako zjawisko tworzy się w wyniku bezpośrednich relacji między
sąsiadującymi ze sobą szczeblami struktury firmy, ale presja z ich strony
jest na pewno jedną z głównych przyczyn tworzenia się swoistego terroru w
pracy.
