Działalność inowrocławskich nauczycieli z „Solidarności”

Email Drukuj PDF

Wojciech Gonera

Działalność inowrocławskich nauczycieli z „Solidarności”  w okresie stanu wojennego i w drugiej połowie lat 80-tych

10 III 1982 roku miało miejsce posiedzenie Egzekutywy Komitetu Miejskiego PZPR w Inowrocławiu poświęcone sytuacji w tutejszym szkolnictwie. Dyskusja dotyczyła rzecz jasna atmosfery panującej wśród nauczycieli po wprowadzeniu stanu wojennego. Zaprezentowane dane wskazywały, że partia powoli odbudowuje swoją pozycję w tej grupie zawodowej. Do 13 XII 1981 roku szeregi PZPR opuściło 44 nauczycieli, 15 ze szkół podstawowych i 27 ze szkół ponadpodstawowych. W marcu 1982 roku upartyjnienie wynosiło 46% (na 913 nauczycieli 410 należało do partii), ale liczba ta przestała maleć. Przeprowadzone rozmowy z pracownikami szkół („w celu samookreślenia się”) przyniosły rezultaty – w niektórych szkołach członkowie partii kategorycznie odcięli się od swej działalności w NSZZ „Solidarność”. Po szesnastu miesiącach „rozkojarzenia ideologicznego” można było przystąpić do działania. W dodatku członków Egzekutywy poinformowano, że po 13 XII nie odnotowano żadnej działalności związkowej w inowrocławskiej oświacie. Czy rzeczywiście sytuacja była już wyjaśniona?

Istotnie zaraz po wprowadzeniu stanu wojennego wszelka działalność związkowa została zawieszona. Władze Komisji Okręgowej Pracowników Oświaty i Wychowania w Inowrocławiu zostały zmuszone do oddania całej dokumentacji  w ręce SB. Związek utracił też środki finansowe oraz lokal znajdujący się przy ul. Prezydenta Gabriela Narutowicza. Niestety represje dotknęły także członków kujawskiej „S”. Przewodniczący Henryk Łada został na krótko aresztowany, a w jego mieszkaniu funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa przeprowadzili rewizję. Nie był to koniec problemów. Dyrekcja I Liceum Ogólnokształcącego (I LO) w Inowrocławiu postanowiła nie przedłużać z nim umowy, dlatego w trudnej sytuacji został zmuszony do podjęcia pracy fizycznej w Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej. Zresztą do pracy w szkole nie powrócił już nigdy.

Pierwsze dni stanu wojennego dobrze zapamiętał inny z członków komisji. Ryszard Brejza, przewodniczący koła w SP nr 2, jeszcze przed Świętami Bożego Narodzenia „gościł” w domu milicjantów, którzy po krótkiej rewizji zabrali go wraz z bratem Jarosławem do komendy w celu sporządzenia i podpisania protokołu. W rzeczywistości dzień zakończył się wizytą w szkole, do której specjalnie sprowadzono nawet dyrektor Alicję Balcerzak. Funkcjonariusze SB dokładnie przeszukali szafkę Ryszarda Brejzy, rekwirując jednocześnie wszystkie zgromadzone tam materiały – był to jedyny przypadek bezpośredniej interwencji władz w placówce oświatowej po ogłoszeniu stanu wojennego. Po powrocie na komendę i podpisaniu protokołu obaj bracia zostali wypuszczeni.

Trudna sytuacja w mieście nie załamała jednak inowrocławskich nauczycieli. Zbyt wiele było do zrobienia, żeby od razu się poddać. Jeszcze w grudniu nauczycielka języka polskiego z I LO, Jadwiga Fengler-Wielewska, postanowiła rozpocząć podziemną działalność. Za radą kapelana inowrocławskiej „Solidarności”, księdza Ryszarda Pruczkowskiego, nowe władze związku postanowiły skierować swoją uwagę na problem pomocy rodzinom internowanych.

W styczniu 1982 roku w mieszkaniu Jadwigi Fengler-Wielewskiej przy ul. Władysława Łokietka odbyło się pierwsze zebranie podziemnej komisji NSZZ „Solidarność”. W jej skład weszli: Jadwiga Fengler-Wielewska, Eugenia Pudelewicz (Centrum Kształcenia Ustawicznego), Hanna Płotka (II LO), Edmund Mikołajczak (SP nr 15), Alfred Krysiak (I LO), Henryk Łada i Ryszard Brejza. Zgodnie z intencjami ks. Pruczkowskiego w pierwszej kolejności postanowiono pomóc Henrykowi Ładzie, któremu przez dwa miesiące przekazywano pieniądze. Środki zgromadzone w następnych miesiącach pomogły rodzinom internowanych działaczy ze Strzelna oraz Franciszka Karpińskiego i Jerzego Strugały z Inowrocławia. Żona ostatniego z wymienionych otrzymywała nawet paczki z zagranicy, które przysyłał brat Marii Świtek (SP nr 11) mieszkający w Belgii. W trakcie zbiórek, organizowanych rzecz jasna wbrew zakazom dyrektorów szkół, wyróżnili się zwłaszcza Kazimiera Tokarz, Lucyna Zimna (obie CKU), Bogusława Mazur (Technikum Ekonomiczne), a także Andrzej Radtke i państwo Anna i Krzysztof Śledzińscy (wszyscy I LO).

Pomoc członków podziemnej komisji wykraczała daleko poza przyjęte ramy. Jadwiga Fengler-Wielewska spróbowała nawet poszukać zatrudnienia dla zwolnionego ze szkoły działacza z Ostrowa Wielkopolskiego w pobliskim Niższym Seminarium Duchownym w Markowicach (ostatecznie wyjechał do Norwegii), a Krzysztof Śledziński pomógł znaleźć adwokata dla aresztowanego Jerzego Kasprzyszaka – absolwenta I LO, członka „Solidarności” z Gdańska, który przyjechał do Inowrocławia nawiązać kontakty z tutejszym środowiskiem. Z kolei Ryszard Brejza, Henryk Łada i Edmund Mikołajczak nadal utrzymywali kontakty z Toruniem i Bydgoszczą, a sprowadzana stamtąd do Inowrocławia bibuła posłużyła do stworzenia biblioteki wydawnictw podziemnych. Ponadto dla uczniów z klasy prowadzonej przez J. Fengler-Wielewską zorganizowano „latające uniwersytety”.

Na zebrania inowrocławskich nauczycieli (początkowo odbywały się raz w miesiącu, a po zawieszeniu stanu wojennego raz na kilka miesięcy) przychodzili także inni opozycjoniści. Częstym gościem był m.in. Jan Wojciech Zieliński, redaktor biuletynu związkowego „Przekazy”, czasami przychodził również ks. Stanisław Głowski z parafii p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Inowrocławiu. Sami nauczyciele angażowali się w działania oddziału. Edmund Mikołajczak wspólnie z Leszkiem Tucholskim przygotowywali ulotki z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja w 1982 roku, które zamierzano rozdać na początku maja mieszkańcom miasta. Niestety bibułę zarekwirowała milicja, ale i tak wielu nauczycieli wzięło udział w nieoficjalnych obchodach świętach. 3 V w kościele p.w. Zwiastowania NMP w Inowrocławiu odprawiona została msza święta, po niej zaś nastąpiło manifestacyjne przejście pod Pomnik Powstańców Wielkopolskich, gdzie złożono kwiaty. Było to pierwsze tak duże wystąpienie związku w Inowrocławiu po wprowadzeniu stanu wojennego.

Na czele marszu szedł wówczas Jarosław Brejza, trzymający w rękach flagę narodową z emblematem „Solidarności”. Wspólnie z bratem zaangażował się w organizację nowego związku jeszcze w 1980 roku – Ryszard w Toruniu, on w Inowrocławiu. We wrześniu’80 będąc zaledwie uczniem Zespołu Szkół Mechanicznych i Elektrycznych (ZSMiE) zaopatrywał w żywność strajkujących w Hucie Szkła Gospodarczego „Irena” i nagrywał audycje komitetu strajkującego. Później bardzo często organizował pomoc w czasie innych wystąpień; najczęściej można go było spotkać przy powielaczu lub z torbą pełną ulotek. 10 IV 1981 roku wspólnie z grupą przyjaciół założył Niezależny Samorządny Związek Młodzieży Szkolnej „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego zorganizował młodzieżową grupę oporu zostając łącznikiem pomiędzy strukturami podziemnej „Solidarności”. Blisko współpracował z J. W. Zielińskim, który zaprzysiągł go na „oficera wywiadu”. W ten sposób został członkiem tajnej organizacji, opartej na zasadach dyscypliny wojskowej, utworzonej na wypadek bezpośredniej konfrontacji z władzą. Pomimo licznych ostrzeżeń, a nawet gróźb nie zaprzestał swojej działalności.

W maju 1982 roku funkcjonariusze SB przeprowadzili kolejną rewizję w domu Brejzów, po której Jarosława zatrzymano na 48 godzin. 18 V stanął przed Kolegium ds. Wykroczeń – został jednak uniewinniony. Wydarzenia tego miesiąca, przede wszystkim brutalne przesłuchania, bardzo odbiły się na jego psychice. Brak snu połączony z manią prześladowczą sprawił, że zaczął podejrzewać osoby z najbliższego otoczenia o współpracę z SB. Niestety nie wytrzymał napięcia. 4 VIII 1982 roku popełnił samobójstwo. W pożegnalnym liście napisał: „ (…) Niech ojczyzna będzie wielka, lecz ja nie mogę czekać. Żegnajcie Mili, żegnaj Tatku, żegnaj Matko… komuna niech przepadnie.”. Pogrzeb Jarosława Brejzy był wielkim wydarzeniem dla całego miasta. W ostatniej drodze towarzyszyło mu wielu inowrocławian. Grób pokryły wieńce z „solidarnościowymi” szarfami. Na jednej napisano: „Śpij kolego w ciemnym grobie, niech się Polska przyśni Tobie.”.

W 1985 roku miało miejsce ostatnie spotkanie podziemnej komisji oświaty w Inowrocławiu. Ponieważ taka formuła działania nie odpowiadała aktualnym potrzebom, zebrani zdecydowali o zawieszeniu działalności. Zgromadzone fundusze przekazano wdowie po zmarłym nauczycielu fizyki z I LO Szczepanie Komorowskim. Jeszcze przed rozwiązaniem struktur inowrocławscy nauczyciele podjęli próbę zalegalizowania związku. Podczas jednego ze spotkań zaproponowano, żeby możliwie jak największa liczba pracowników oświaty zapisała się do jednej z legalnie działających organizacji, tak aby w krótkim czasie opanować jej struktury i przejąć w niej władzę. Wybór padł na działający w mieście od 1962 roku oddział Kujawsko-Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego. Pomysł ostatecznie przepadł, ale dwóch członków „S” – Ryszard Brejza i Edmund Mikołajczak zostało członkami zarządu towarzystwa. Również inni nauczyciele zaangażowali się w nowe przedsięwzięcia. Edmund Mikołajczak z Alfredem Krysiakiem włączyli się w prace nad organizowaniem Stowarzyszenia Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu, a Henryk Łada pod koniec 1988 roku rozpoczął starania o reaktywowanie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Inowrocławiu.

W 1987 roku czterech członków nauczycielskiej „S” zostało włączonych do struktur podziemnych Zarządu Oddziału w Inowrocławiu, a rok później reprezentujący oświatę Leszek Tucholski i Włodzimierz Hulisz wraz z 7 działaczami powołali Komisję Organizacyjną Oddziału Inowrocławskiego NSZZ „Solidarność”, stanowiącą część Rady Organizacyjnej Regionu Bydgoskiego. 28 II 1989 roku reaktywowały się struktury Międzyszkolnej Rady Koordynacyjnej Pracowników Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” na Kujawy Zachodnie z siedzibą w Inowrocławiu. Jej głównym zadaniem było odtworzenie szkolnych kół „Solidarności”, ulepszenie systemu działania rad pedagogicznych w szkołach, zwiększenie aktywności nauczycieli i uczniów w życiu szkolnym i poza nim, a przede wszystkim wypracowanie reformy oświatowej mającej podnieść poziom szkolnictwa w regionie. W skład MRK weszli: Ireneusz Połeć, Leszek Tucholski, Grzegorz Nawrocki, Henryk Kucharczyk, Robert Szarzyński (wszyscy ZSMiE), Stanisław Gzella (LO w Strzelnie), Stanisław Laskowski, Marian Frąszczak (obaj Zespół Szkół Medycznych w Inowrocławiu), Edmund Mikołajczak (NSD w Markowicach), Mieczysław Silecki (Zespół Szkół Chemicznych i Elektrycznych w Inowrocławiu), Włodzimierz Hulisz (rencista), Stanisław Paradowski (SP nr 8 w Inowrocławiu), Stefan Łożykowski (SP nr 1 w Inowrocławiu) i Mirosław Zacharczyk (I LO). Z powyższego składu w tajnym głosowaniu wyłoniona została trzyosobowa komisja, reprezentująca radę w rozmowach z władzami, w skład której weszli: Edmund Mikołajczak, Stanisław Paradowski i Mieczysław Silecki oraz dodatkowo Ferdynand Zalewski – przewodniczący Oddziału NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu. Grupa ta, skupiająca 79 osób, ujawniła się i 31 III 1989 roku zawiadomiła kierownictwo Wydziału Oświaty i Wychowania w Inowrocławiu o swoim istnieniu. Związek przystąpił do odbudowy struktur i przygotowania II Walnego Zebrania Delegatów, które miało miejsce 27 IX 1989 roku.

Parafrazując tytuł jednego z artykułów Ryszarda Brejzy „NASZA SOLIDARNOŚĆ PRZEŁAMAŁA STRACH”.

 

Bibliografia:

Archiwum Komisji Międzyzakładowej NSZZ „Solidarność” Pracowników Oświaty i Wychowania Okręgu Kujaw Zachodnich, II i III Walne Zebrania Delegatów.

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Komitet Miejski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Inowrocławiu; Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bydgoszczy.

Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, K. Bębnista, Działalność NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu w latach 1980-1989, Toruń 2007. Praca wykonana pod kierunkiem dr hab. Wojciecha Polaka prof. UMK w Zakładzie Systemów Politycznych.

Archiwum Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „Solidarność” w Bydgoszczy, czasopisma wydawane przez opozycję w latach 1980-1990.

Relacje: Ryszarda Brejzy, Jadwigi Fengler, Bożena Korzeniowska-Szudy, Alfreda Krysiaka, Edmunda Mikołajczaka, Stanisława Paradowskiego, Krystyny Podgórskiej-Łady, Andrzeja Radtke.

Komunikat Nr 1 Komisji Organizacyjnej Oddziału NSZZ „Solidarność” w Inowrocławiu, „Wiadomości Wolnych Związków”, nr 5 z 8 XI 1988.

Komunikat Nr 2 Międzyszkolnej Rady Koordynacyjnej Pracowników Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” Okręgu Kujaw Zachodnich, „WWZ”, nr 10 z 12 III 1989.

J. Marszałek, Jarosław Brejza (1964-1982), „WWZ”, nr 40 z 13 VIII 1989.

D. Ratajczak, Komuna niech przepadnie, „Gazeta Regionalna”, nr 174 z 25 VII 1992.

P. Strachanowski, Powrót do legalności. Rozmowa z przewodniczącym Zarządu Oddziału „Solidarności” – Ferdynandem Zalewskim, „Nowiny Inowrocławskie”, nr 18 z 5 V 1989.

Idem, Towarzystwo twórcze i inspirujące, „NI”, nr 9 z 6 III 1986.

L. Tucholski, Wstyd mi za nas, „Wolne Związki”, nr 6 z 31 XII 1988.

Idem, 15 lat temu w Inowrocławiu, „WWZ”, nr 126 z 27 XII 1995.

R. Brejza, 20 lat temu – wspomnienia z pierwszych miesięcy stanu wojennego w Inowrocławiu, „Goniec Kujawski” 2000, nr 1.

E. Mikołajczak, Henryk Łada (1937-2006), Ziemia Kujawska t. 20: 2007.

K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980-1990), Gdańsk 2010.

S. Pastuszewski, D. B. Rudnicki, Czasopiśmiennictwo w woj. bydgoskim w latach 1980-1992. Zarys bibliograficzny, Bydgoszcz 1993.

M. Pietrzyk, Brejza Jarosław, [w:] Inowrocławski Słownik Biograficzny, z. 2, Inowrocław 1994.

W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981-4 VI 1989), Toruń, 2003.

Idem, Najtrudniejsze egzaminy. Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980-1982), Toruń 2001.

 

ZNAJDZ NA STRONIE

Szukaj na stronach NSZZ "Solidarność"

Wyszukiwarka przeszukuje 22 strony struktur terenowych i branżowych.

Loading

Solidarność to nie tylko Wałęsa - konferencja prasowa kombatantów "S"



 




Strona wykorzystuje pliki cookies: niewielkie pliki tekstowe przechowywane przez przeglądarkę internetową na urządzeniu użytkownika m.in. do analizy statystycznej ruchu, dopasowania wyglądu i treści strony do indywidualnych potrzeb użytkownika. Jeśli nie wyłączysz w ustawieniach przeglądarki obsługi plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies zmień ustawienia swojej przeglądarki.

Treść zamieszczonych aktów prawnych nie stanowi źródła prawa, lecz jest tylko ich zapisem elektronicznym. Z uwagi na niedoskonałość zabezpieczeń chroniących dane zapisane w formie elektronicznej, a także możliwość błędnego wprowadzenia danych, administrator strony nie ponosi odpowiedzialności za treść publikowanych tu aktów prawnych.